Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 2/11: Atak Zèklè: Masak ak Deplasman
Epizòd 2/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Rapò a montre kijan gwoup ame yo soti nan kapital la pou y al nan zòn riral yo ak sa li rele atak zèklè: 70 moun touye nan Jean-Denis sèlman, ak 164 moun touye nan masak Kenscoff yo an jiyè ak out. Nou gade kijan gwoup yo gouvène zòn yo kontwole, prèske 1.5 milyon moun ki deplase, ak jounalis yo te kidnape e touye. Vèsyon angle epizòd sa a se #106.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-08/transcript
Transcript
1,827 words · 8 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Nan fe mwa mas 2026 la, nan yon sel ti lokalite nan la Tibonit ki re le Jean-Denis, te ge yon silans ki kase yon sel kou.
Host 2 Yon sel kou vreman?
Host 1 Goup ame yo debake sans atan. Nan yon badje, yo pran la vi 70 moun.
Host 2 Se pasan 10 moun ki pat atan anye.
Host 1 Exacteman. E pi yo fose plis pase 5 000 lot kouri ki te kayo. Rapa ware lesa yon atak zekler.
Host 2 Kom se, li telman rapide, yon sel goup kout l'oraï kriminelle. San ouken avertisman. Le poussiè a desan, se selman fan noa ki rete.
Host 1 Bienveni ankor nan Deep Dive Joua sou Neg Maron Podcast. Sa se Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Development 2026. An kreyol, épisode 2 sou 11. Atak zekler. Masak ak déplasman.
Host 2 Ouye. Nan pwemi epizode nou an, ou sonje nou te pale diyon l'eta ki pratikman tombe. Pa wwe?
Host 1 Anhan. Yon l'eta ki tombe an ba moun ki ta dwe ran kont yo.
Host 2 Sa kle. E pi nou te wwe yon fos etranje ki louan kenbe promes li. Ak yon prosesus elektoral ki ta pral kite pi fwo haïtien deyo.
Host 1 E jodi a, base sou dokumman ke IJDH ansama vek BAI publie a, ki re le Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Development, March through September 2026. Mision nou se de kompoze komanseman pati de rapo ha.
Host 2 Kote nou pral gade dwa moun genyen pou yo viv ak sekwite yo.
Host 1 Ouye. Se ou tou sou fason violans group amey yo ak tout gro deplasman sa yo a fekte la vi chak jou. Ehm, an komanse ak sa. Violans lan ap kite Poto Prince pou la l'an provins yo. Pou ki sa?
Host 2 Bon, sa kap fet la, se pa paske yo jiz vle kite kapital lan nou. Kriminelle yo ap fe ekspansyon.
Host 1 Yo bezwen plis te.
Host 2 Pa solman te. Yo bezwen wout yo. Log a de chif Global Protection Cluster apote ant janvye ak juye 2026. Yo rapote ou mwen 3.373 moun ki mouni ak koz violans sa yo.
Host 1 Oi, 3.000 mouni.
Host 2 Oui. E yo konen, organizasyon haïtien tankou POHDH ak komisyon episkopal yo bay chif sou terrenan ki montre menm gravite atou. Y ap fe kidnapping an mas ak atak zekle sa yo.
Host 1 Netan, an nou analize sa. Lopren groub gran grif nan la Tibounit nan fe mas 2026 la. Yo fe ou mwen 85 mouni mouni. E yo boule 115 kay nan 3 komin.
Host 2 Agri Jean Deni ki te pren pigou frapla.
Host 1 Oui. Men si yo parete pou vo ki pe terreny troa yo net ale chak jou, ki sa yap chache reylman? Pou mwen menm, se tan kou la ou bloke pot yon kay pou kontrole ki yes ki ka entre soti.
Host 2 Nou welye ou entre alviv nan salon an.
Host 1 Exakteman. Kom si ou je chita nan pot la.
Host 2 Se yon moun an analogi. Sa pemen yo kontrole ouout nasyonal yo. E pi donk, yo kontrole ekonomi an. Son yo pa depanse katou chak jou pou kembete an.
Host 1 Men violans lan pa selman nan la Tibounit nan non non. Li frape zon an le pot ou prens tou ki te kon kalm. Tan kou Ken Skov.
Host 2 Ah Ken Skov. Sa te terrib nan komansman Jiyye ak fin out 2026. Sete yon masak ki fet pa group ki nan koalisyon viv ansam nan.
Host 1 A ki chif nou genye la?
Host 2 Si nou gade not yo prena men RNDDH, OCHA ak IOM, gen ou mwen 164 moun ki moui. 72 moun ki dnape. E pi plizyon milye oblije koui.
Host 1 Men kote sa vin vreman interesan pou mwen. E pi terrib an mwen tan. Yo biyen prepare. Mwen wè yo itilize dron pou si veyans.
Host 2 Oui, dron pi yo ka wè ki kote moun an pe seye kache ak wout yo bloke davans.
Host 1 Men kitem kan pe wè la? Le ou tan de mou dron ak siyo veyans ak wout bloke pou la polis pa antre? Ou pa wè ti kriminel kap volen nan la ria anko la? Eske rapo wa montre nap fefas ak yon operasyon paramiliter ki byen kalkule piton?
Host 2 San oken tout. Sa rapo wa dekria se yon brutalite ki kalkule nan mwen drou detay. Yo pa jis ap tire nan de zon. Objektif yo se soumet tout yon populasyon. Kreye la tere avant menm yo atake.
Host 1 Kom si yo toune yon l'eta paralel yon fwa yo pran kontrol zon la.
Host 2 Se sa men. Sa menen nou direk nan li de gouvernans kriminel la. Kote ofisyal l'eta yo pa ye ya, kriminel yo tabli prop gouvernman pa yo.
Host 1 E an pasan, sa paret kle nan tit dokumon ap trete jodia. Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments March through September 2026. Yo mette yon sistem an plas, wii?
Host 2 Yo mette tak sou moun. Jounaliste nan ibo posyo montre yap fe moun peye tak sou kay yo, sou ti biznis yo.
Host 1 E menm sou transfer la jan pa vre?
Host 2 Wii. Kom sou nye fami ou kap voyon ti kop pou ou, epi group ameya dwe jwen pati paladan.
Host 1 Sa grave an pil. E ki sakrive se ou pa peye?
Host 2 Ben, yo mette fos sistem jiste sou bye. Yo fe tribunal pa yo nan katia, epi prop jujman sa yo preske toujou fini an la mwa.
Host 1 Ak exekisyon publik?
Host 2 Ekzaktoman. Yo bou le moun vivan, yo meti le moun. Epi, yap sevi ak video, yap poste sou rezo sosyal pou simen la teresa.
Host 1 Pou yo fe l'ajan ak pou yo rekryte ti moun tou?
Host 2 Wii. E yo utilize violans seksuel kome yo zouti pou kontrole moun yonet.
Host 1 Men donk, sa ou vle diya, se ke yo kreye yon l'Etat ande dan l'Etat. Pask ke mwen panel Expernations Uniyan mansyone yon paradox kote group sa yo kon ofri moun swen medikal ou swen enterman.
Host 2 Wii. Yo re lesa yon fom proteksyon.
Host 1 Men se men moun sa yo kap exeküite moun ki refize peye taks nan men katia. Kom si yo touye aujourd'ya epi yo peye bo atou demen.
Host 2 Se yon model mafia ki tre synik. Yo pren poz yap e de ou. Men se yo men ki sou s'problem nan. Ak tout britalite sa moun oblige koui.
Host 1 Ki se kris deplasmon na pou ea?
Host 2 E kris sa massif. Loga de go chif IOM, Organisasyon Internationale Pou Migration Publiye, pou mwa out 2026 la.
Host 1 Ki chif li ba y?
Host 2 Preske yon million edbi moun deplase.
Host 1 Waw. Yon million edbi?
Host 2 E pi plus pas se 220 mil ladan yo apviv ampile nan 236 sit nan zon metropolitel porto prensan.
Host 1 Nan l'ekol ak l'eglize?
Host 2 Wii. Kote kondisyon yo inimen. O CNH ak BAI dokumente sa ak le. Pa gen d'lou potable, moun yo gen maladi potan kou gal.
Host 1 Ak diare tou. E ki es ki pe afekte?
Host 2 Pi fwa nan yo se fom. Anviron 55% ak ti moun ki fe 52%.
Host 1 Sa vle di, fam sa yo gen yon gro ris pou violans ki base sou jan, kom si yo pa menm gen kote prive pou yo ben.
Host 2 Yo tre vilnerab nan sit sa yo.
Host 1 Men gen yon gro kesyon la. Dapre rapo a, gen plis pase 15 kan deplase ki chita direktman nan zon group ameyo kontrole. Pou ki sa moun yo rete nan bouch liyon?
Host 2 Pi yon bo kesyon.
Host 1 Pou ki sa yo patou sempleman kite zon sa yo.
Host 2 Selon sa doné ki nan not yo eksplike, gen yon la pe res total. Si moun yo kite zon yo, lot katye kapran yo pou manm group armé. Yap suspek yo.
Host 1 Anhan, kom si yo panse se espyon.
Host 2 Sa kler. Epi tou, gen barye ekonomik. Moun sa yo pe du tout bagay. Yo pa gen kop pou loue machin pou ale loin.
Host 1 E rout yo dangere tou?
Host 2 Oui, tre dangere. Dangere a soti tout kote. Mem machine blinde ak dron na polis kon feyere tire sou civil yo paske tout moun semble nan fenoa sa.
Host 1 E ak tout krim sa yo kap fet an deyo kapital la. Ak an dan kan yo. Ki eskap di sa kap pase?
Host 2 Se la, yo atake la presse.
Host 1 Paske yo pa vle moun konte aksyon yo. Se feme yap feme bouch la presse.
Host 2 Espasyivik la ap kurisi de jou an jou. Yo konen informasyon gen pou voa. Donk jonalis yo an dangere.
Host 1 Yo konen, jan rapo ak guide produksyon an mandela li important pou nou mansyonne jonalis sa yo pa non yo. Pou nou honore yo.
Host 2 Se yon devoy pou nou fey sa.
Host 1 Nou gen osnel esperans ak Junior Celestin. Groupe armen abduyo depi 13 mars. E yo soupose yo mouri malheureusement.
Host 2 Oui. E gen Joseph Willowd van Kolto. Yo te abduil an out. E yo jwen li koupe tet li le 9 septem.
Host 1 Tet li koupe?
Host 2 Oui. E pi stasyon radio komunotè li a. Yo te detwil net pou moun patande anye anko. Oui.
Host 1 Gen Wesley Renoujantou nan radio TV Metropol. Yo abdui musye 6 septem. Men erezman yo te la gel 3 semen apre.
Host 2 Men gouvenman pa ka ni investige ni proteje oken nan yo. Dapre sa RSF ak CPJ rapote. Impunitea total.
Host 1 Ou met imagine? Imagine yo ap vive nan on cham tou noua. E pi sel moun ki gen ontiflash pou fe limyer. Se li yo atake.
Host 2 Se ekzakteman realite jounalisyon sou teren anjodia.
Host 1 Yo nan mi tan dedife. Ni la polis kap sispek yo gen kontak ak bazyo. Ni kriminelli yo kap sispek yo abbay polisyon informasyon. Yo pa gen kote pou yo fe on pa.
Host 2 Yo reylman abandone nan yon zon de ger.
Host 1 Bon. Kam nou rive nan fin konversasyon sa. An nou fe on ti rale sou sa nou setway yo. Violans lan klèrman kite kapital la pol anvayi zon provisyon. Avek yon taktik destruksyon masif.
Host 2 Yon taktik ki kite komunote yo anmiyet moso.
Host 1 E pi groupame yo kounya apaji kom yon gouvernman kriminell nan zon yo pran yo. Kote yo pran taks. E pi bay lan mo.
Host 2 E pi finalman, sa kreyyon desas kote gen yon milyon edmi moun ka viv kom deplase sou yon teren lagye.
Host 1 Tout sa se selon sa kap pase sou teren ke Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments March through September 2026, fe nou kompren klè.
Host 2 Yo do touman ki ryeleman ban nou dimansyon desas sa san kashi anye.
Host 1 Prochene fwa nan epizod 3, nou pral wè ki jankite da ping toune yon zam pou peze populasyon an. A koman yon fos la polis ki pa ka proteje pepla, fe kompany prive a group defans arme, vin rempli vide sekurite sa.
Host 2 Sa ap yon lot gro deba wabizwentande.
Host 1 Me anvan nale jodi an. Si touton jenerasyon ti moun ka pvive nan kansa yo, wè sel otorite kap fonksyone nan katye yo, se kriminel ki mette tak sou la viyo, pou yo ka ofri yo on ti res manje. Ki sa sa vle di pou lide yon l'eta normal nan l'espri yo demè? Ki sa mou l'eta a apye pou yo?
Host 2 Se yon kesyon pou nou tout pose tete nou.
Host 1 Jisk apre, sa sete Deep Dive Joua sou Neg Maron Podcast.