Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 5/11: Jistis an Reta: Tribinal ak Prizon
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #109, with the same content as the English episode.
- It describes courts displaced by violence, dangerous and costly travel to reach them, and a justice budget too small to function.
- The report argues the courts have been turned into a weapon, protecting allies of the powerful and letting the mandates of independent judges lapse.
- It notes that the PetroCaribe scandal and the killings of Monferrier Dorval, Antoinette Duclaire and Diego Charles remain unresolved.
- The episode illustrates how a detainee can be held for years without trial after his file is lost in a court's relocation.
- The report documents overcrowding, hunger and abuse by police and guards in Haiti's prisons.
Epizòd 5/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Se 2 sou 15 tribinal depè nan Pòtoprens ki fonksyone, tribinal premye enstans lan pa t fè okenn jijman ak jiri pandan uit an, epi dosye Jovenel Moïse, Monferrier Dorval, Antoinette Duclair ak Diego Charles yo pa bouje. Nan prizon yo, 82% moun ki fèmen yo poko janm jije. Vèsyon angle epizòd sa a se #109.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-13/transcript
Transcript
2,437 words · 11 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Bienvini ankon nan Deep Dive Joua sou Neg Mahon Podcast. Sa ase Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments 2026. An Kreyol, Epizode 5 sou 11, Justice an Reta, Tribunal ak Prison.
Host 2 Ou konen, le nou fe onti kase tete tounen sou sa nou te braselide sou li nan Epizode 4 la, nou te wè klerman ki jan l'État tap revoke moun kap denonse korruption yon nan administrasyon publik la.
Host 1 Boui, exaktman.
Host 2 E a par de sa, nou te analise yon situation kote l'État fe konfiolo avem mem group armé li pretende lap goumen kont yowa. E pi li mem rivetou ye civil inosan jus sou pretexte lap tabli sekurité. Kom si yon vre desas.
Host 1 Pse yon desas, wè. E sa nou pral dekouvri jodiya, emben, se exaktman konsekans logik le yon l'État kon sa gen kontrol aparel jistis la. Mis yon nou jodiyan, kle. Nou pral plonge nan pati kat gro rapor noua. Map si te titli an antye pou nou asure nou kont de ki sa nan pale. Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments March through September 2026.
Host 2 Mh, mh. Se yon rapor ki rèelman fòr.
Host 1 Ni tre fòr vè. Se Institu pou Justis ak Demokrasi an Haiti, IJDH, ansanm ak Bureau Avokat Internasyonalyo, Bayi, ki metel de yon. Jodi an, nou pral eseyé komprenn koman sistem la jistis la fè tombe platate kon sa. Koman gro dosye pou alous yo antere. E pi, woy, nan ki kondisyon terrib moun ap vive nan prison yo.
Host 2 E sa se an réflexion sentral vre, wè. Paskè, wou konen, la jistis se pa selman anti konsep teori k nou jwen nan liv. Non, li se kom si sel kod ki ken be on sosyete pou l pa tombe nan deblozay net.
Host 1 Se vre, wè. E pou mèm kap koutè nou kounya, mw lew fè on ti imagine. An di, wule vej o dia, epi yon goup moun vin prante ou. Ou swa, yon fè yon mam fami ou yon gro abi.
Host 2 Kote ou prale.
Host 1 Exacteman. Ki kote pou ale? Lò pa gen gro kob, lò pa gen un gros otobre komparen. Ou soupoze ale nan tribunal, pa vre? Me sa rapor a montre nou, se pa yon pot ki ferme, non? Son building ki kraze epi abandone net.
Host 2 Oui, se sa k fè nou dwe gade sa ki rele efondrement sistem judicia. Pask ke, bon, ou pa ka rende justice si ou pa mèm gen un tribunal kap fonksyonne bien.
Host 1 Bien konton di sa. An nou analize sa ki nan sousyon. Nan tout gro zon potoprens la. Ou kon kon bien tribunal de pek ki fonksyonne normalman?
Host 2 Di yo chif la non?
Host 1 De. De seulman sou 15.
Host 2 Ouwe. Sa kasek, wule ou tan dil. Fok nou komprenn importans de sou 15 sa. Nan systém nou an, tribunal de pek yo se base la justice la. Se la justice de proximité a. Se la yon maleré ale pou yon ti kont sou loyer, ou so yon problém sertifika nesans. Le groupe armé yo force 13 nan tribunal sa yo ferme. Se premier point kontak l'État ak peplak ki koupe net.
Host 1 Nan han. De sa gen gro konsekans.
Host 2 Gro konsekans, wui. Paske lemoun yo pa gen kote pou yo joun justice pou ti problém yo. Ki sa yap fe? Yo pren la ria, yo fe prop justice pa yo. Sa just mette plus gaz sou di fe violence la nan pey ya.
Host 1 Ou touche point an la. Gen ou journalist ki rele Michel Son Césaire, ki ekri nan Le Nouveliste, ki dekri zon sa yo akler kom teritois perdu pou l'État. Se violence ki force tout tribunal sa yo kouri kite zon yo. E sa pa arrete nan nivou tribunal de pey selman, non?
Host 2 Nan, sa arrive pi wo toujou.
Host 1 Oui. Gade tribunal pou miy en instance potopwens la. Pi go tribunal la. Rapport a montré li oblige de demenaje 3 fois depi 2022. 3 fois yap kouri an babal.
Host 2 Yo toujou ap chache kote ki yon ti jan plikan.
Host 1 Exacteman. E pi chak fwa yo demenaje, yo pedi dokumans, yo manke espas. Men gen ou detay nan raport ki fem sezi net. Gro tribunal central sa fe 8 ans. Oui, 8 ans saan pa organiser on seul procès criminel avek juli. Se jis nan moi juye 2026 yo re si fe onti sesyon. 8 ans.
Host 2 E sa ki vremen kaptivan y citla, se rezon ki fes sa arrive nan poin sa. Bon, le nou gade bidje national la. L'État ba e la justice konbien? Yon poin 2% selman.
Host 1 Ah be oui.
Host 2 Yon poin 2% nan tout kobe l'État pou fe la justice maché. Sa a pa onti erreur nan. Sa se yon feblesse estrukturel. Le nou juye pa mem gen a se kob pou l'pey gaz pou la l'travaill. Se kle sistem nan paralise. E sa la cause tout kalité greve pa mi employe yo.
Host 1 Ok. An nou analise sa bien. Paske Dionel Fleurijan, ki nan organisasyon BAIA, explike nan rapora, koman yon semp greve greffie ka mette tout systém nan kampe fret pou plizye mwa.
Host 2 E sa tre important pou auditen ou yo kompran. On greffie an Haiti, pa jus yon moun kap tape papier.
Host 1 Non metande, se exacteman sa mta pral di. Set akou yon gro l'opital ou apeseye fe fonksyonne ak selman panseman, san pa gen ou ken doktè ni enfimye. Eseye fe yon tribunal mache san greffie ak yon point 2% budje, se wete motè machinan epi mande moun yo pou sel.
Host 2 Kom si desisyon jij pa vou an yen devan la loi si greffie a pa sinyel epi an registrel.
Host 1 Donk, le greffie yo an greve, an yen pa fe. Zéro avansman. Sa fe mpozon kesyon direk. Len ou ga de rezidant kap vive nan katye populer yo, ki pa gen mwayen pou voyaje al nan lot zon chèk kote tribunal yo demenaje kounye a, eske sa pa vle di l'eta fe espre li anpeche yo jwen jistis.
Host 2 Pon, se rezulta realite sa we. Ou e, sa kreye yon gro baryer geografik ak ekonomik. Moun kap chache justis ki soti nan klas defavorize yo, yo jis oblige abandone dosye yo. La justis vin tounen yon lux pou an ti group ki gen la jan selman.
Host 1 An ti group selman. E sa menen nou dwat sou dezyem gro point ap diskute jodi ya. Si tribunal yo pa gen building, yo pa gen la jan, e moun yo ap mouri gran go. Ki sa kap pase nan tet moun kap rann jistisyon. Mankran sou sa, louvri yon gro pot bien laj pou korupsyon, pa vwe.
Host 2 Exacteman. Kote ki pa gen kob legal, se kob ambatab ki remplace el. Rappo wa montre, korupsyon fin anrasine net. Pense a sa. C.S.P.J. ki se konsey supérieur pou voa judisier la, yo rive nan yon point yo oblige refize certifiye 43 juge.
Host 1 43.
Host 2 Oui, 43 juge, paske yo manke integrite moral ak profesyonel. Sa montre gravite maladi.
Host 1 Me, gade koman sistem sa fonksyonel. Parske se la moun nan gen de lo. Jij ki gen gro pou voa yo souvan distribye dosye ki sensib yo, bay sa yo rele jij instruksyon. Me, pa nepot jij dan. Yo chwazi sak dakor fe volonté yo, ki aksepte enteré dosye yo pou protéje alye politik ou sinon alye ekonomik yo.
Host 2 Se kom si yo gen yon korfot pou yo sere verite.
Host 1 E rezultat se yon empinite total. Nou gen yon lis gro dosye pou a lous ki bloke net. 5 an apre asasinat prezident Jovenel Moïse. Gen 18 moun ki ekstrade os Etasuni kap juge la ba. Me, an Haiti.
Host 2 An yon ditou. Pa gen onsel moun ki juge an Haiti pou sa.
Host 1 Oui. e bi masak wav Jérémy ki te fet nan 2020 la.
Host 2 An yon pa regle sou sa tou. Dosye a te resi relanse nan moua mas 2026 men li bloke anko.
Host 1 Eskandal Petro-Karibia.
Host 2 An TV?
Host 1 Asasinat ansyen batounye moun Fergie Dorval. Ou sinon asasinat Antoinette Ducler ak jounaliste Diego Charles. Tout dosye sa yo toujou bloke sans pièce avanceman. Ki donk sa sa vle di tout bon pou on sosyete lèl ou e sa. Koun yon pou voa transition an te essaye fon bagay. nan moua avril 2025 yo kreye de nouveau unité espesialisé pou juje krime financier a krime masyon.
Host 2 Yo te présentel kom solution a oui.
Host 1 Mè koute sa. Sous yo montré ke unité sa yo poko fonctionné vre. Epi sak piret la gen gro akisasyon korruption sou tete kek nan jij ak komisayo mette nan unité sa yo. Se la mman de tete mwen. Si yo kreye yon unité anti-korruption men moun ki la dan liyo akuse kom korompi. Eskè sa se patan kou yon koulev kap morde prop koule.
Host 2 Se yon tre beli majwe. Ouwe, yon gro insitysyon doa moun tankou RN, DDH ti resonet dalam sou sa tou. Yo di akle ke sistem la justis haïsien li menm toune pi gro obstak nan batay kont korruption. Le ou gen un sistem kote se menm rezo a kap proteje prop tete li, impunite a pap jamp fini.
Host 1 Se pier esperans ki di lwi nan not yo. Li averti nou ke nouvo tribunal sa yo katoune yon lot echec anko. Si se menm moun ki gen liyen a korruption yo ki nan tet yo.
Host 2 Exacteman. Paske impunite sa li pa la par azar. Li proteje elit yo. Moun ki gen gro lajan ou soa gro liyen politik a group ame yo. Pendantan sa, lap kraze tout konfyan sitwany yo te genyen nan lita.
Host 1 Ou pa menti. E sa menenou nan point ki pi di jodi ya. Le tribunal yo paralize kon sa epi jij yo pa pren oken decisyon sou oken dosye. Kote moun ki akuse yo ale. Embe yo ale nan prison. Epi se lan abjouen yon nan kriz kap fe plis dega kouni a. Jan rapor Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments. March to September 2026 fek on e. Kondisyon nan prison yo se yon lan fek.
Host 2 Se yon vre desas imanitere. Si nou konek te pren tout res prison yo. Moun
Host 1 ka proten yo. Tande chif sa yo. Prison yo kouni a. Gen plus pase 300% kapasite yo. 300%. Gen mwen espase yon pie kare espase pou chak moun. Mapre pete. Yon pie kare ou pa ka menm chita.
Host 2 Ou oblijere te kampé la jounen kou lan nuit. Pren ekzamp Sermikol la.
Host 1 Ben Sermikol
Host 2 sete yon ti prison yo te bati seulement pou 93 timoun.
Host 1 Pou 93 timoun?
Host 2 93 timoun. Jodi ya, komse li selle ki vreman fonksyon nan zon de Porto Prince Lan, li gen yon plis pase 760 gason fem ak timoun ki fen men den l. Tout moun sa yo melange ansam nan espase ki te fet pou 93 moun.
Host 1 bagay ki fe sa pi grave toujou. A pi pre 82% nan prisonye sa yo ap ten jujman yo. Yorile sa detension preventive prolongé. O konne rapo a montre gen moun ap ten jujman yo depi plus pase 15 an.
Host 2 15 an. Nan yon pie kare espase. Ou pa jam wè on jij. Ou pa jam gen dat pou tribunal. Sa si yon moun
Host 1 yon moun yon moun
Host 2 yon moun manje. Yon moun yon manje.
Host 1 Men ki kote situation an tiré atensyon nou tout bon wè. Le ou gade deklarasyon Michel Karchan fe ki reprézante alternative chance nan not yo. Li deklaré ak le ke nan prison national yo. L et pa ba ou manje li pa ba !
ou
Host 1 d' lo. E sa
pati
Host 1 group armé yo kap kontrol sa kap rentre. Kom si gang yo gen kontrol an dan prison yo tout.
Host 2 La vi prison yon depan net sou fam yo de yo a kap pot ti manje. Kap pran gros ris nan la riyan. Men le gang bloke route yo fam yo pa kavin bay manje ya epi moun an dan yo jis ret ap moun sa
Host 1 tri san pil. Organizasyon do amoun yo tan kou A HDPP ak Defensor Plus ap goumen chak jou ap denonse violans kap fet la. Gen an pil kaka de jak sou fam menm sou moun yo ki homoseksuel yo ki subi gro abi et ti moun yo pa epany nan mit an gran moun sa yo. Tout bagay sa yo ! fete nan impunite total paske viktim yo trop pe pou yo pale yo pe vengeance sa fem pose yo kesyon sa direk le ou mete yo moun nan prison pou 15 an san jijman et pi l'etat pa moun kabali yon semp godet de lo eske prison an pas ispan yon senten detensyon pou toune yon sentens lan mor en silens
Host 2 bon oui c'est exactement senten yon environman kote la vi ou pa gen ok valeu e yo konet rebyon kamou nepote ki le an bag gran ou so maladi letajis abandon net
Host 1 tout informasyon sa yo loup an pil fok nou fe on ti resume avon nou ale
Host 2 oui pou nou fini sa nou sot tan de jodi a se on preuve kle sistem judisyen nou nan kou s kote li pandan ke prison nou yo plen ak plusye milye moun bien malereu kap pouri yap pedi la vi san oken jujman lise yon sistem kap krasé moun malereu pandan lap sauve zot obre yo
Host 1 son realite ki frape fo sa fem vle mande ou mem kap kote nou kouni a e fe on ti refleksyon sou point sa ou konen fos si parrete an pil moun yo di kap fe violans
Host 2 men
Host 1 gado en detay ki kote exactman autorite yo pralmete tout moun yap arrete sa yo si prison yo deja nan 300% kapasite yo epi tribunal yo kraze yo pak juje person ki sa ki pral pase es ke yo panse yo ka vreman rezout problem sekurite yon peyi sa ou parange la justis liyan vre
Host 2 sa se gro kesyon an vre
Host 1 on gro kou dje sou rap waf le repons nap bezwan map feno sonje tit rap waf nou tap analiz yon denye fwa jodi yon human rights and the rule of law in haidi key recent developments march through september 2026
Host 2 se yon dokumen nou tout dou e printem pou n kompran vre
Host 1 exakt lotfwa nan epizod sis la nou pral kontinu analiz la men fwa sa rap pral konsantre sou fem aktifi yo nou pral gade sou fason group ame yo itilize vyon seksuel tankou yon zam se yon epizod ki difis lan pil wui e nou pral trete lak an pil so wui
Host 2 si yon suje ki merite an pil respect ak dignite
Host 1 jeska present sa sitte deep dive joa sou neg marron podcast