Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 6/11: Fanm ak Tifi anba Sènaj
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #110, with the same content as the English episode.
- The report attributes much of the surge to armed groups such as the Viv Ansanm coalition and Gran Grif, which use sexual violence to spread terror and hold territory.
- It reports allegations of sexual abuse by members of the Kenyan-led mission and finds no meaningful accountability.
- The report notes that displacement sites with women in leadership are measurably safer, though they remain the exception.
- It describes survivors' struggle to find medical and psychological care as international funding for that care is cut.
- The report criticizes light sentences and police pressure on survivors to settle with their abusers, which it says normalizes impunity.
Epizòd 6/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Avètisman: epizòd sa a pale de vyolans seksyèl. Rapò a konte plis pase 7,000 ka vyolans ki baze sou sèks nan uit mwa, li montre kijan gwoup ame yo sèvi ak kadejak kòm zam, epi li swiv fanm ak tifi ki deplase nan kan yo. Nou mete devan òganizasyon fanm ayisyen k ap dokimante abi sa yo. Vèsyon angle epizòd sa a se #110.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-14/transcript
Transcript
5,448 words · 24 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Bienveni ankor nan Deep Dive Joua sou Neg Maron Podcast. Sa se Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments 2026, An Kreyol, Epizode 6 sou 11, Femme Aktifi an Basen Yaj. E bien, avan nou mèm komanse fèk gwo rale sou chisejodiya, ou mèm kap kouté a mwen douè fòr konè, gyon ti not seryon nou douè pase avan.
Host 2 Be, se vè, sou an epizode ki lou an pil, je dè.
Host 1 Exakteman. Na analiz nou pral fè la, nou pral aborde keseyon violans seksuel, abis ou fòm, et konsi, se pa on baga ki fasil pou moun tande, li di an pil. Mè yon konè, se yon realite nou oblige gade dwat nanje se nou vle kompren sa kap pase tout bouan d'an peri.
Host 2 Mwen da konèt, fò k nou prepare l'esprit nou, pòske realite yab vive la, chanje totalman. El y afekte moun yo nan nivou ki pi intime nan la vi ou.
Host 1 Nank, pou m fòr konpren ki jen sa grave, e imagine wap kouri kite lakay ou pòske balap chante san rete la jounen koul an mit. Ou gen piti tou nan men an, epi wap chache yon ti refuge nan wkan, pètèt yon l'ekol yo toune abri, pa vre?
Host 2 Anhan, yon espas koutou pansè wap joun poteksyon.
Host 1 Se sa net. Ou ditet ou, ou mwen y sit la, map joun ti sekirite, map joun ti platman, je pouti moun nan. E pi, men sakrive. Le ou rive nan kan ou realize ke moun ki gen klede pou manje a, nek gap separe tant yo, pou zon moun kondisyon ki tou sempleman kraze dignite yo, ki kraze la vi ou, jiste pou ka jwen d'lou pou bwe.
Host 2 Waw. Se yon sitwasyon ki fè san moun fredi. E pou nou bayon l'ide sou kote problem nan rive. Nations Unie publie kak chif ki fèk soti pou pou premier yui mwa nan ane 2026 la. Yo rapote, tande bie, plis pas se set mil ka violans ki base sou jen. Set mil.
Host 1 Tande, set mil ka?
Host 2 Mwen.
Host 1 Nan yui mwa seleman.
Host 2 Wui. E si ou pon ou periode ki pikoute, tank ou rentre avro lak juin seleman, na pali de yon mwayen 37 nouvo ka chak joun.
Host 1 37.
Host 2 37 moun ka psubi sa chak 24 he. Se sa chif ofisyal yo di.
Host 1 Sa se, on konen, sa depase yon semp kriz. Sa mwen la se yon masak silansyeu. Nan si t'attendè nou te fè avan, an kote nou tap analise koman systém justice lak raze. Nou te wè ki jen tribunal yo preske pa fanksyone du tou, pa vre?
Host 2 Wui, exakteman. Dossye yo bloke, pag yon jijeman kap fèt.
Host 1 E pou prison yo chage a plisye mil yon moun ka pouri san roy yon jij. Donk, jodiya, nou pol konekte pon yo. Nou pol gade ki sa fayit total systém justice sav le di, pou moun ki kom si pa gen okèn kouche proteksyon yo.
Host 2 E jen so di la, se kouche ki pi ma genalize yo ka peye pi gro pri na fayit sa.
Host 1 E se exakteman nan nan analise jodiya. Nap servi, kom dabitude, ak rapor ki gele Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments March through September 2026. Ki si yon dokiman IJDH ak organisasyon sel la an Haiti, BAI, te piblie.
Host 2 Yon dokiman ki freman ba yed détaï sou tout kriz la.
Host 1 Oui, e misyon nou nan konvezasyon sa. Se pou nou rive kompren pou ki sa se faym aktifi ki viktim prinsipal yo. Ki jan, neg ak zam yo, fetou neg kou faym yon zam de gèr nan batay pou teritoi. E pi tou, ki sa kap pase voa organisasyon faym aïsien yo, kap ese ye kampe goumen nan mitan fen doa sa.
Host 2 Donk pou nou kommanse, fok tou ga de baz problem dan. Pou ki sa se faym aktifi. Nan so jeniyan sam ak plüzyol lot go kap travay sou teriyan indike ke ant 96% ak 97% nan tout viktim yo, se faym.
Host 1 97%. Donk, se patan kou, ou konen, se patan kou vyo lans lan ap frape moun je fe menn den sosyete ya. Li genyon sib ki tre, tre kle. Ki sa k fe faym yo vinyon sib ki fragil kon sa nan mouman sa?
Host 2 E ben, se la inégalite strukturel la antre nan jouet la. Ouè, systèm nan te deja bati yon fason pou kenbe faym yo nan yon pozisyon dépandans. Depi longtan, ak seme dam yo genyen nan gro edukasyon ou sa, menm nan indépandans ekonomik vreman limité se ou kompare la gason yo.
Host 1 On kompren.
Host 2 Le yon faym pa gen mouman finansye pou l'pran desisyon pou kont li. Li oblige re te atache yon systèm, yon kay, ou so yon relasyon, kote li toune yon vulnérab. E le yon gro kriz sekurite tan kou sa nou gen kounya a eklate, fom sa yo, yo pa gen ou ken kou sen proteksyon menm.
Host 1 Waw, sa fem we bagay la yon lot janet. E mwen te kon toujou panse ak inégalite konen yon fondasyon kay ki feb, kote si yon cyclone pase, se li kap tombe yon premye. Men ak sa wap eksplike la, se pa sempleman yon fondasyon ki feb, nan?
Host 2 Ahan. Kijon ta dekri l'pito?
Host 1 Kom si, se tan kou yo te pren fam yo, yo feme yo andon piège, bien kouense, anvan menm cyclone nan te frape. E le kriz la arrive, yo pa menm gen kle pou yo kouri ki te piège la. Pask ke yo pa djam gen pouvoi ekonomik la nan men yo depi yo komansman.
Host 2 Se yon tre bel fason pou el. Se ekzakteman Sak pase.
Host 1 Men bonpozon an kestyon sou chif 7000 kasa ou te baytale ya. Kijon nou fay konen chif sa, se verite ya. Pask ke nomitan tout des od total sa. Eske vreman gen moun kishita a bien konté chak plente ki tombe nan komisaria?
Host 2 Sa se yon bon poen. E se yon refleksyon bien plase. Chif ofisyal sa yo se aktualman yon kompilasyon ki soti nan systém nation junyen ak lopital ki fe rapo yo. Men e sa ypotan pil. Rapo yo IJDH ak BIAIA fe nou konen ak le. E organizasyon lokali yo ak jounalista isi yo konfirme sa. Ke 7000 kasa yo se jus sa k paret sou ted loa.
Host 1 Ou vle di li pi plis pase sa?
Host 2 An pil fwa pi plis. Se sa nou tarile nan langaj analiz la yon sou zévalyasyon. Yon undercount total sou realite ya.
Host 1 Donk realite ya pi grav longtan. Men pou ki sa moun yo pal deklare sa krive yo a? Ki kote res viktim yo ye?
Host 2 E ben, panse sou sa logikman. Dan ki bi yon fam ki sot viktim pral mache al nan yon komisaria jodien.
Host 1 Oui, si tou le la polis pa menm gen kontrol prop baz yo pafwa.
Host 2 Exacteman. Gen yon la perez ekstrem nan katye yo pou goup ame yo patoune vin chache viktim yo an dan ka yo si yo ta ose pale. E pi, a pa de la perez pou la vi yo, gen yon chay sosyal la tou. Stigma.
Host 1 Sosyete ya toujou gen tendans jije fom nan pi to.
Host 2 Oui, konen ki jan sa e. An pil fwa moun ga de fom ki viktim nan kom si se fort li li ye. Se kon sa inegalite a fe moun normalize vio lans lan. Ki donk, an pil fwa m chwazi soufri. Sen yan silans an dan yo pito. Pase pou yo ta pren rispet di res dignite yo ak la vi yo. Si yo ta lisi de pale.
Host 1 Wow. Si set mil nan ywi mwa, se selman ti pati ya prea. Sa vreman bayon gro la pen. E isit la, isit la nan prive nan yon point nan dokumen ki te chanje tout kompreansyon m te genyen sou kriz sa net.
Host 2 M konen di ki pati wa pale ya.
Host 1 Oui, paske rapo wa montre ya kle ke sa kap pase ya, se pa jous yon simple perd kontrol. Kom si se pa on ban neg ki sou drog e pi kap fe dega san yo pa konen sa yap fe. Non, rapo wa di se yon estrategi kalkule. Violen seksual la vin tunen yon vre zam de ger, yon zam travay pou yo.
Host 2 Se sa net. E se yon nan konklusion ki pi di pou moun aksepte. Men yo pa ka ignorel. Se verite ya. Nen kap mache ak zam yo, yo kalkule tout sa yap fer. Ka deja kolektif, kote gen pluzye agresseur kap atake yon sel viktim, se pa yon son bagay kap fet an kachet nan fen noua selman kon.
Host 1 Non, yo fel toune yon sistem.
Host 2 Oui. Yap utilize l kom yo zouti gouvernans kriminel. Yo antre nan yon zon, yap chache kontrole e pi yo atake fam aktifi publikman. Devan paran yo, devan fami yo ak res moun nakatye.
Host 1 Men pou ki sa, ki sa yap chache le ap fe yon atrocite kon sa publikman?
Host 2 Yap chache krasye mentalite rezistans nan yon kominote. Pense a sa. Le yo fon bagay kon sa, devan papa, ou souwan yon mari, devan voisin yo. Yo montre tout zon nan ke yo gen kontrol total sou sa ki pi intime, sa ki pi presye pou yo a.
Host 1 Sa se tet chache.
Host 2 Se yon fason pou yo dimoun yo, nou pa ka menm proteje pou petit nou, donk pa menm panse rassemble pou leve kan pe konton. Sa paralize tout zon nan mentalman. E sa pi grav la. Rapo a menm detaye koman eg yo pran telefon yo pou yo filme agresyon yo.
Host 1 Tand, yo filme el? Pou ki rezon le yo ta filme yon bagay kon sa?
Host 2 Pou yo ka fe chantage ak viktim yo apre. Yap utilize video sa yo pou yo mande kob. Yap voye l ba fan miyan pou force yo bay tout sa yo genyen, tankou lajan ak byen. O soa tou simplement, yo servi a video a kom prev pou voy yo genyen. Pou yo puni nepot moun ki ta soti nan linyo traseya.
Host 1 Wow. Kom si, analoji mwen te vle feya vin klenn an tep mwen konia. Li patankou on la me tradisyonel kap vin graze miray yon vil pou yo ka entre pran pou voy la dan. Non.
Host 2 Ki jonwel.
Host 1 Se kom si, group a o men sa yo ta pran an gro bokal poazon. E pi yo jetel nan sel pid lo tout vil la genyen. Le wata ke medam yo kon sa? Ou an poazonen sous la vi kominote ya? Ou asure ou moun yo pap jamb. Jam gen fos mentale pou yo kampe pou defantet yo an kwa. Li detuin nanm sosiete anet.
Host 2 Se exactement sa ki objektif la.
Host 1 E pi lemab li dokumant, mwen pa oe genyen o ken limit laj la dan. Pa gen honer pou timoun, pa gen honer pou gran moun aje etou.
Host 2 Non, absoluman. Pa gen hon ken ling rouj. Group kap fet ravay dokumentasyon sou terren yo identifiye bon timoun piti antke 8 a 9 an kap subi a tro si tesayyo an ba meneng akzam.
Host 1 8 an.
Host 2 Ouye. E pi, yon lot donen ki vreman atire an pil atansyon chercher yo, se gro augmentation nan atak kap fet sou fom ki gen entre 50 a 80 an. Dan yon sosiete tan koupa nou an Haiti, kote gran moun toujou joui an pil respect, an pil otorite nan komunote ya. Atake yon fom 80 an, se fason ki pi radikal pou pilone tout vale ki l tirel moun yon ba bien.
Host 1 Li kle pou ki sa sa force moun koui kite ka yonet. Kom si, lè la kay ou patoune an kote ki ka pote je ou ankor, ou oblige chape pou lou pou sove la vi ou ak la vi piti tou. En sa menen nou direkteman nan pochen gro point rapor a eksplore ya.
Host 2 Kestyon kan kote moun deplase yo yer?
Host 1 Ouye. Moun yon ap kouri al kache nan kan, nan la ri, ou soye o pre an refij nan kek l ekol. Rapor a note ke fom aktifi reprezante plus pase mou atye nan paket moun sa yo ki oblige koui kite ka yon. Men gro kesyon se, eske yap jwen sekirite yon lot kote la yon rive nan kan sa yo?
Host 2 Malheurezman non. Se kom si yon jus kite yon lan fe pou yon wal tombe tet premyen en yon lot. Nan espas kote moun deplase yo ou soye yon depé yon ye a, kondisyon yo se yon dezast total.
Host 1 Ki jan sa yon dan yo?
Host 2 Pa gen kouran du tou. Lan nuit, fenwa koulank. Toalet yo souvan se jus yon titrou nan ter, ki kache de yon rido plastik. Yo pa gen okan kat dan nan pot yo. Fom yo oblige al benyen ou soye fe bezwen yo nan fenwa. San oken vi prive, sa ki vle di n'importe moun ka pouse rido. Nan situation kon sa, agresse yo jwen yon teren lib net, pou yo kontinue fe mechanste sou moun ki deja vulnerab.
Host 1 Moun kompren sa, men a par de infrastruktir ki pal la. Gyon pati nan rapwa ki telman chokan, mou oblige man deyo eksplikem ki jan sa menm possible. Dokiman an pale de eksploatasyon kap fet pa prop moun ki si posey a bay ed imaniter yo. Moun kap travay nan ONG, ou soye mesye kap jere la vi an dan kan yo. Komo fe neg ki vin pote plat manje a, tou ne wagresse yo?
Host 2 Eben, se la ouwe koman sistem pouvoa ka chanje form, men li kontinue peze menm moun yo. Se sa yon rele eksploatasyon ak abiseksuel la, S.E.A. Se yon realite kote neg ki gen autorite sou resous important yo, yo utilize pouvoa sa pou asouvi desi pa yo sou do viktim yo.
Host 1 Men komsi, ki jan yo fel?
Host 2 Imajine yon moun kap jere tant yo. O soye kap separe d'lou ak sachet manje, e tre souvan se employe lokal yo kap fe sa. Neg lab gade yon maman ki totalman dezespere, e pi li dil klerman. Eben, souvle yon sachet diri a soye a pou pititou, fwa ku pase deyet tant moun avan wale.
Host 1 Men sa se yon krim total. Ki kote pou fom sa ta menm al pote plente? Si neg ki fel sa, se sel reprezantan organizasyon ki ka bay manje an an zon nan.
Host 2 Li pa gen oken kote pou lale. E se sa k fel tou ne yon sik. Organizasyon tanko rag a iti, te menen yon anket ki montre tre kler, ki jan estruktu yo manke an dan kan yo. Pa gen oken boite plente kote yon moun ka la gen ti not an sekret.
Host 1 Pa menm gen yon li telefon.
Host 2 Pa gen link telefonik direk, ki aksesib ou soye ki an sekurite ase, pou yon jentifi ta rele san l pape, pou yon pa dekouvri se li kap denonse chef kan.
Host 1 Kom si, le yon mette yon moun kap mouri gran gou, yon moun kap gade pitit li kap depa fini, le yon mette yon sityasyon kon sa, rapo a itilize yon term pou dekri sa ki rele, seks pou si vive. Mentan, eske nou ka vremen parle de konsantman, nan yon nivou kon sa, sa pa menm ka rele konsantman?
Host 2 Ou gen rezon pou reaji kon sa, paske ki sa ki konsantman, le seul lot alternatif ou gen, se lan mou gran gou pou ou mem ak fam yon. Sa kreye ou sistem kote parol konsantman, vin toune ou semp blague. Pa gen ouken liberte nan chwa sa du tou.
Host 1 Nan, absoluman pa.
Host 2 E konsekans se stratejisi vive sa yo, terrib pou medam sa yo ak jentifi yo. Yo souvan pren maladi ki trape nan relasyon seksuel, yo tombe anseinte san yo pa vle, nan kondisyon medikal ki grave, e pi, eventuelman, yo perdi estim tet yo net kom moun.
Host 1 Ok. An gade yon lot faset nan rapor akoun ya. An si pose, malge tout peripeti sa yo nou sodi la, on fam deside nan, li pa mouri nan situasyon sa kon sa, e li vle pote plente. Li pral chache justis, ou soal lal nan l'opital pou jwen soen. Ki sa kapten li la? Koman sistem la justis la, ak sistem sante a menm prepare pou resevo an viktim jodi ya?
Host 2 Eme, nan pi foka, sa kapten ni se yon gou pot ki femen biendi. Sou plan legal la, bariya biyokratik yo fet yon jan kom si se espre yo fel pou dekouraje viktim nan menm ese.
Host 1 Ki jan sa?
Host 2 Pou yon tribunal menm koman se koute yon dosye ka deja kan Haiti, yo exige viktim nan pote yon sertifika medikal kom preuve ofisiel pou prouve agresyon an bienfet.
Host 1 Mwèz a fe sertifika sa a mentionné plizye foa nan notka pou avre, men pou ki sa se yon problem ki si grave kon sa? Eske el si difficile pou moun lan joen dokoman sa?
Host 2 Li, trey difficile pou plizye raison. Premièman, sertifika medikal sa pa gratis. L'ekoute yon la jan ki yon fom ki fek fin pedi kaili, ki pedi tout bagay, poubableman pa gen yon aproche li. Dezyèmman, pa gen dokte kalifiye nan tout zon yo pou okipe bon jan examen pou kalite kasa yo.
Host 1 E pi lap dificil pou deplase tou, pa vre?
Host 2 Exacteman. Sa se troazien pouyan. Ki jon vle pou moun nan deplase bien louen al chache yon sertifika, lè katia anvaye ak neg a exam kap tige tou patou. An plus, rapwa ba exemple kle sou infrastruktu sante yo kap krasé, tankou l'opital maternite Izaï Jantia, ki souvan oblige femen pot li net pou plizye jou, pou tèt gro kout zam kap chante li ou a.
Host 1 L'eta ap man de ou yon papye ofisyel pou l'karan nou justis, aloske li pa men gen kapasite pou l'asure l'opital kap bay papye a rit louvri. Sa se yon kontradiksyon total. Li sansans.
Host 2 Bui, li vreman absyot.
Host 1 E sim bien kompren rapwa, nan kesyon souan sante a, gen wons a fe revey kap kouri tou, pa vre?
Host 2 Exacteman. E pi, revey sa a pa jowe ak la vi moun du tou. Nan plan medikal la, si ou pa resevo a soen spesyalize nan yon dele soasant douze tan apre abia fin fet la, ou pedi oportunite pou yo ba ou yon seri medikaman preventif, ki te ka empêcho ou pren maladi grave, tankou VIH-Sida ak lot maladi seksuelman transmisib.
Host 1 Waou. Soasant douze tan seulman. E pi, ki sa chif yo di sou sa? Kom si, eske gen an pil fam ki rive jowe n soen nan dele sa? Nan mitan tout dezode sa?
Host 2 Nan, tre ramman. Organizasyon tankou Medsins Sans Frontières fe yon dokumentasyon ki montre 67%. 67% nan moun ki subi violans seksuel yo, la yo rive nan sante MSF yo, yo rive trop ta.
Host 1 67%?
Host 2 Oui. Reveil soasant douze tan gen tan passe. An plus de sa, pou montre ki jan systém soen sante a an degraba net, MSF soulyen ke Haïti rive gen pi gros to mortalite maternel nan tout régyon Amerikla kounia. Fama mouri pendant yon bay la vi, paske pa gen l'hôpital ki ka okupé yo.
Host 1 Men, an par de sante, ki sak passe sa yo ki pe tet rive jowe n dokumant yo gen chans lan? Sak bravasse pou yo al nan tribunal yo. Eske le ta pat kreye kek komisyon jistise spesyal pou edhe a dosye sa yo pou yo te ba yon rezultat rapide?
Host 2 Oui, men, an pratik, rezultat yo chokan nan sans negatif la. Nations Unie note ke te geyon komisyon jistise spesyal ki te monté pou fondement pou dosye violans yo. Men, ma fer sonje, chif 7000 ka nou te diskute yo komansman? Sou plus passe 7000 ka yo konté yo, yo kone kombyen ki te rive soumette ofisyalman devan komisyon?
Host 1 Mpè tende réponsla, men, kombyen?
Host 2 Seuleman 110. 110 ka, seuleman sou 7000. E sou 110 sayo ki te rive louyan, ge seuleman 29 ki rive jwen yon rezultat. 29 ka juje ou soa rezultat sou 7000.
Host 1 29. Sa telman piti, se kom si se anyen. Sa se on preuve kle ke sistem nan e l'Etat abandonen yon net.
Host 2 Men, atansyon,
Host 1 nou pa seuleman pale de l'Etat kap opere an dan peyiya, nan konversasyon jodiya, kap baze sou Human Rights and the Rule of Law in Haiti, key recent developments, March through September 2026 la, ge yon lot poin ke soulevé tou.
Host 2 Uniform, ke nasyon zini sipote ya, ap fe menm krim yo. Rapo a dokumente gro pref sou sa. Et, nasyon zini li menm te oblige konfirme gen o mwen katka abi seksuel soutifik y minen ki fe pa memfos multinational Kenyan yo.
Host 1 E ki Sak pase, M. Sayo? Eske yo jije yo rapidman pou ba ekzampl?
Host 2 Anya, diska prezen, pa gen okan tribunal ke okipe dosye sayo pou jije yo jodiya. E pa gen okan sanksyon seryo ki prononse kont M. Sayo publikman.
Host 1 Sa reyèl lan fe moun pose kesyon. Ki eske pou proteje yon pepsi, men moun ki gen zam ofisiel nan men yo. Moun kominote internasyonal voye vin wete yo nan misèya. A pra le menm ti minen nan la ria sou kote pou fe yo subi abi e pi apre, gro responsab internasyonal yo a batay ambachal pou yo kouvri sa pito. Kom si, sa se pigou la ront la pou mwen.
Host 2 Ou pou se bon rel la la. Sa moun tre trekle kultu impinite a telman fon li traverse tout frontye ki gen. Le ou gen ou goz am nan men yo. A kan pil pou voie. Ki tou son chef gang lokal kap fe la ge ou san ou met ou un uniform ki gen dra po fos internasyonal Nationzunis soutenu, emben ou vin panse ko fom nan zon koto deploye ya otomatikman fe pati de bien wap kontrole yo.
Host 1 Wow. Avek yon leta ki fin plie zel li kon sa, ak yon komunote internasyonal ki semble ap kouvri prop de zon payo tou, mren mwen kont nan lektu ya se sel ti organizasyon fom lokal yo ki kontini ap goumen tankou lyon sou teren chak joun.
Host 2 Se yo menm selman ki rete kom rampa.
Host 1 Oué. Me gen yon detay sou sa ki fem fache reelman nan dokiman. Pandan medam sa, yo nan organizasyon lokal yo ap fet tout kalite je fo. Ya pese ye ken be batou ap pou lpakoule ak tout moun gen moun kap koupe la jan yon net. Ki jan yon balay konsaka fet pendant tout la jounen? Ou konen, nou tan de gro delege yon panse million dola kom ed pou Haiti nan gros somen lot bod lo?
Host 2 Eben, sa di an pil sou ki kote priorite reel moun kap dirige yo ye. L'ajan ap entre oui, nan gros kes korporasyon ou soa agent international. Me li klèrman pa pre ale kote li tadwe pi neseser. 83%. 83% nan tout organizasyon lokal ki travey direk te mak viktim yo souterreyan fet konen, yo oblige pran desisyon voye employe yo ale la kayo. Paske yo koupe budje yo subitman.
Host 1 Mwen vle nou kampe son eksemp preci ki nan dokiman pou diter yo ka vre moun kompren sanabdi la. Rapport a citer ne gres maron kom organizasyon. E pi, y ap pale de yon proje yo te genyen ki te rele mezon klèr heureuse.
Host 2 Mwen, sa se youn nan ka ki pi klèr yo bay la.
Host 1 Konsi, se te youn nan ra espas nan tout zon metropoliten nan ki te yon refuge reel. Yon kay kote yon viktim te ka jwen kote pou l kache, rete yon sekurite louen gang la. E pi, komanse travay pou repren la vil an ba attention medikal ak sikolojik. El y te fonksyoné tre bien pendant un bon dez an jiskas ke denye kriz la pete. E bien, Sak pase, rapo a di yon oblige femen potli.
Host 2 E eske ou sonje pou ki rezon dokumant di l femen?
Host 1 Sak pi red la, yo fe l femen paske yo di fonfinansman yo te redireksyoné nan lot proje priorite nan peyi ya takou problem changeman klimatik. A pa de sa, wap dim gen de milyon kap depanse pou yo fe bel reunion sou changeman klimatik pendant jantifi ap sove la viyo an baka de jak nan la ria chak jou ap pedisel piyes ka yo te ka jwen pou yo preen on ti souf la.
Host 2 Oui, se yon paradox ki vreman fanken ne pot moon cap swive dosye sa. E pi, ou dwe komponon bagay. Desisyon sou ki kote gro la jant sa ou dwe prale ya, yo pa fet waza, ni nan siel. Yo fet nan gro biwo politik, nan kou loa hotel de lux kote ap vote budje e deside priyo ite peyi ya. E se exakteman sak fe, dapre analiz rapo a prezante ya, organizasyon tankou IJDH ak bayi, pren tan priyo asosye gro soufrans ak krise proteksyon fankyo ap vivla ak yon pon central. Exklusion politik fankyo.
Host 1 Expekem sa pi bien tanpre, paske gen moun ki kawet sa kom de bagay separe. Ki liyen direkt ki geny ant yon fank malere group amen ap atake an dan kaili nan la ria e pi le fet ke geny mank fank chita nan réunion politik ak chita pale nan hotel sa yo ou sotite yo?
Host 2 Eben, liyen yon tre simple pi li direkt. Lop pa gen oken reprezantant ki kompren realite espesifik wap viv kom fank nan sosye te ya. Ki chita bog wotab kote ap redije lo yo, kote ap trace kouman bidjat w separe pi kote dirije institusyon pe ya, la vi ou pap jam, men pap jam tou ne on priorite ofisyal pou chef yo. Rap ap re le pratik sa, on chwa politik ekspre. Garson fè pou yo kite famp de yon nan jesyon l'Etat.
Host 1 Donk sinek yo pou kont yon.
Host 2 Exakt man. Si ou genyon konsey transition ki chaje ak garson selman, depi en ro, jou kan ba. Mis sa yo pa bi jam prantan yo pou yo batay nan reunion budje pou asure yon espas tan kou mezon kler ou re te louvri. Paske pou yo menm, la vi ak soufrans medam mal resa yo pa korespond ak sa ki esansyel pou prop survi politik yo kom lider garson nan pouvoi.
Host 1 Mwen sonje bien genyon loa ki fet an Haiti sou kose participasyon an non. Genyon dek elektoral ki te sinyon nan moa jye ki so pase ya ki mande pou genyon kota 30% fame an dan participasyon politik la. Minimom. Po ki sa loa sa pa fe an yyen pou chanje donen yo. Kom si kom an dekret a fe ekri?
Host 2 Se la hipokrizi klas politik la jouwè wol centrali. Ak le. E se yon bagay nan pren tan li. Wui, fok nou fe tout mwayen pou nou respekte kota konstitisyonel 30% pou fam yo nan tout lis elektoral.
Host 1 Ok. E pi ki sa kmanke la dan?
Host 2 Men devine ki sa yo evite mette la dan men. Yo pa mette oken atik sou sanksyon. Pa gen oken sanksyon prevo nan ka kote yon pati politik ta deside li pa
Host 1 prezant te zéro fom net pou an eleksyon, dekre a pa bay tribunal elektoral la ou kè pou di o nan nou pa aksepte dosye nou an.
Host 2 Se sa net exakt man kon di la. Kom tout sempleman pa gen ou kè n pin sou a penalite pi fok pati politik yo ki an ralite fonksyon Well yon klib feme pou gas solman yo jis ignore reg 30% net e yo pas el nan bitiz. Ou kam menm gade rezultat ki soti nan papi ofisyel denye statistik yo. Rapor a motre l bien kle. Sou tout kandidakte an rejistre ki vle ale nan eleksyon pou pos an dan sen a gen selman 14.8% nan yo ki se fame. 14.8%
Host 1 tabay yo justis ak proteksyon. Si depi an le net nan tet l'Etat ag nan loa elektoralyo, chef yo dekouvri ki jan pou yo range dekreyo, yon fason pou fame pa jan gen ase pou vo ofisyel pou chanje ni direksyon kobla, ni direksyon fos la polis la.
Host 2 Sa tou non kous perdi davans? Se tan kou yo bloke tout pot anvan menm jwet la komansé.
Host 1 Oui, konversasyon jwet ya, pou mwen li vreman maré tout pon yon ansam san kache an ou konne, le ou prentan ou suiv chen problem nan depi nan komansman ou e kareman ke miserikode ak proteksyon tou simplement pa existe ouken kote an kon nan sistem nan pou yo.
Host 2 Se yon faïd ki ou sou
Host 1 kap okipe kes ed imaniter yo sou teren yo ton eti bos kap eksploate jen fi yo ki gangou nan kan yopito. Epi neg ak zam nan katye a ap servy ak violans seksuel la kom pi gro pon ya devan tout moun jwis pou yo kapap deshiré nan tout an kominote.
Host 2 Epi nan fin tout prosessus sa, rezultat final nan viv la, se yon sosyete ka perdi yon nan pi gro pil ligen. La perdil ak tout san kap koule nan gros silans yon foul 97% viktim ki pa jwen oken defans.
Host 1 Ou menm kap suyv analiz nou an depi nan komansman rive la ajoudi. An fe on tira lèkout sou tout point important nou sot brase yo. Bazen net sou konklusion rapor sa, inegalite ki te la byen depi anvan kriz sa te menm pete ya, se li ki te pare kaban nan. Men jodi ya, nou wè group ame yo ap utilize kon fan aktifi tan kou yon jaden batay pou yo ka afirme e asure pou vo kriminell yo nan katye yo. E pi sak pitris la, se kom si tout gros institisyon ki ta suppose gen responsabilite pou interveni yo, sistem soen l'hôpital yo, sistem tribunal yo, gro ONG ak organizasyon international yo, force multinational yo, rive jis sou gro biro chef politik yo, tout net semble komplis nan yon kokon echec ki pafoy paret eksprez paske yap kite yo tombe net nan abandone yo. Et pi tout preuve chokan sa yo nou sot analize la, Yoshita bien di an dan rapok abgi de refleksyon nou an kouni ya, ki pote titr Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key recent developments March through September 2026.
Host 2 Et analize la, John Kawel, li force nou oblige gade sistem nan kon yon seul gro blokis. Nou pa kagen oken koze rekipération nan peya si nou pa garanti proteksyon la vi moun sa yo avant tout.
Host 1 Sa ou so di la, men em tout do nan denye refleksyon kout mou tare me kite kap mache an dan panse moun kap tan denou yo as way a ou bien jodi ya an van nou femen emisyon wa. Imagine sa pou ou
moun
Host 1 nou tout yon kon ak nan baz ekonomi Haiti. Yo se gro komes an ou yo se profese nan likol yo se vre pot omitan ki kenbe la kaya la dou bout la.
Host 2 Oui, se yo kap pote fa dou la vi a chak jou.
Host 1 Embe, si rekupération kriz sa ansan mak timo sou espoi ki karite pou yon sosyete depan antyerman de group moun sa ki apre te moun apre chyote de jodi a fini.
Host 2 Sa se vreman yon verite difisil ki pose an pil kestyon sou ki kalite avni reyel na pese yon bati de mer.
Host 1 Es sou panse yon peyi ka jam gen ok nespoi ou bel limye soleil si li rete ap gade moun la permette kontinye de chire prop zant rai li sa li pa jam ren perso kont. Sa se vreman yon gro kestyon ka prete mache aveyel apre chyote tan de jodi a fini.
Host 2 E pi fok nou rete veyatif pou sa ki gen pou vini yo. Kom si. Oui.
Host 1 Donc pou pochen fwa nou pral rankontre ya nan epizod set la. Nou pal kontinye fouye profond e chache wè ki es rapo a dekouvri ankor ka peye yon tro gro pri nan kriz sa. Moun an pil fwa yap sibit tout kalite abi son patende yo site nan yo ni nan radio ni ofisyal man. Nou pal pran san nou pou nou examine selon dokumen ki situasyon ti moun yo ak l'ekol yo. Ki kote la vi moun ki gran moun aje yo ak ki gen divers kalite handikap yo rive. Ki jan liye tou pou moun ki nan group LGBTQI plus yo. An sam tou ak kondisyon moun ki se baz produksyon manje an riral la, gro potomitan nou yo, ki se peyzan haisyen yo, kap degaje yo an provense. Tout moun sa yo afekte tou pa loa kriz la. Jusk apre, sa sete deep dive joua sou Neg Maon podcast.