Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 7/11: Moun yo Kite Deyò: Timoun, Granmoun, Moun ki gen Andikap, Moun LGBTQI+ ak Peyizan
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #111, with the same content as the English episode.
- The report explains how hunger, school closures and coercion drive children into armed groups.
- It cites an estimated 207,000 children in domestic work situations, including restavèk children, facing forced labor and abuse.
- The report notes police killing minors instead of arresting them, and cites a BAI co-director on the shortage of juvenile court judges.
- It cites a study finding a sevenfold rise since 2022 in sexual violence against people over 50, and describes camps without accessible latrines, water or medicine.
- The report recounts the August 2026 abduction and filmed beating of a police officer targeted for his perceived LGBTQI+ identity.
Epizòd 7/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Rapò a di Ayiti se youn nan peyi ki pi danjre nan mond lan pou timoun: gwoup ame ap rekrite yo, dron ak gwoup "defans" ap touye yo. Nou gade tou sa kriz la vle di pou granmoun aje, moun ki gen andikap, moun LGBTQI+ ak peyizan yo. Vèsyon angle epizòd sa a se #111.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-15/transcript
Transcript
2,719 words · 12 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Bienvini ankor nan Deep Dive Joua sou Neg Maron Podcast. Sa se Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Development 2026, an Kreyol, Epizod 7 sou 11. Moun yo ki te dewa, ti moun, gran moun, moun ki gen handicap, moun LGBTQI+, ak peyza.
Host 2 Mensi anpil. An va nou réelman komanse, Jou Diya. An fè an ti rappel bien rapide sou kote nou soti nan Epizod 6 la.
Host 1 Oui, sa te yon Epizod ki te vreman lou.
Host 2 Exakteman. Nan Epizod 6 la, nou te wè akler ki jan fèm ak tifi ap pote fado ki pilou nan kri sa. Nou te pale sou fason group ameyo servie ak violans seksuel kom yon vre zam lagè.
Host 1 E nou te wè tou ki jan sistem ki ta suppose proteje viktim yo, kom si ap echwe yo net.
Host 2 Se sa. Sistem lankraze, sa ki kite yo san okan seko.
Host 1 E ben, Jou Diya, misyon nou nan analiz pou fonsa a, se gade ki sa kap pase l'od group ki pi vil ne rabyo. Nou gen yon dokumen ki chaje ak detay. Rapor ki rele Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Development, March through September 2026.
Host 2 Ou yon rapor IJDH ansomak BAI publie e li bay anpil go informasyon.
Host 1 E ou menm kap koute ya, esko jamman de tèt ou sakrive moun ki pa ka kouri le gen danje?
Host 2 Se yon tre bon kesyon, paske le bala ptire, se pa tout moun ki gen mwayen ou soa fos pou yo kouri al kache.
Host 1 Exakteman. Jou Diya, nou pral gade dezyem parti seksyon V nan rapor sa, ki konsantre sou moun sosyete ya marginalize net yo. Nan pali de ti moun, gran moun aje, moun ki gen handikap, moun LGBTQI plus ak peyizan yo.
Host 2 Kom si moun ki souvan envizib nan gwo diskou ka fet sou sekurite yo.
Host 1 Sa mene nou tou doat nan promye gwo poyan. Nou sotwe jan sistem nan pa proteje fam yo, men koun ya, an gade sakaprive group ki gen mwes mwayen pou defante tèt yo. Ti moun yo.
Host 2 Ti moun yo a peye yon gwo pri nan sakap paseyo. Haiti toune yon nan peyi ki pi danjere nan mond lan pou yon ti moun koun ya.
Host 1 Men gade ou chif mwen nan rapor ki vreman deranje m. Dapre Nasyon Zuni, sitou OHCR, a group eksperyo, an 30 a 50% mam group ame yo se ti moun.
Host 2 Moui, se yon chif ki glase san moun.
Host 1 Ton, ou seryeu? Kom si mwati nan moun kaptire nan la ri ataka ti moun?
Host 2 Ekzakteman sa. Rekwitman an ap oukbante yon fason ki bay gro kyes ote. E rapor anote, ti moun sa yo pa selman ap kenbe zam. Yo utilize yo kom bouklie moun legen konba.
Host 1 Oh, wow! Sa vle di yo meti yo devan net pi yo pren pal an primye?
Host 2 Ouï. E pi yo fe yo fe manje nan baz yo, yo utilize yo pou fe syurveyans tou. Yo rele yo anten.
Host 1 Sa, se pouti gason yo syo tou, papre. Men ki sa kaprivé ti fi yo nan situasyon sa?
Host 2 E me ti fi yo espesyalman viktim ka deja kak esklavaj seksuel. Gen yon rapor PNH bay ki montre yon bagay ki vreman gravan pil nan komanseman 2026 la.
Host 1 Ki sa rapor la polis la di?
Host 2 Yo di, 83% ka violans ki base sou jan ou bien sa nou rele GBVA, se te sou ti moun yo te fete.
Host 1 83%? Sa se on tragedi national. E pi mwen tou rapor a pale de ti moun rest avek yo, kom si se on group ki deja nan gro mise.
Host 2 Ouï. Dapre chif UNICEF ak organizasyon lokal tan ku OFASO, gen anviron 207000 ti moun ki nan situasyon rest avek an Haiti.
Host 1 207000 ti moun ki tan ku esklav nan kay moun. E akre sa, yo dwe pi vilnerab toujou.
Host 2 Ekzakteman. Yo trouve yo nan yon vilnerabilite ekstrem an ba abi fizik, abi ekonomik, epi abi seksuel.
Host 1 Ok. An nou dezabiye kodze sa pou yon ti mouman. Imajine yon kote gran go ak dezespoi se premier ekriteryo. Ou menm kap koute ya. Eske ti moun sa yo chwazi antre nan group yo vre? Ou soa, se yon sel chwa yo genyen pou yon karete vivan?
Host 2 Sa ki fasinan la, se fason rapor a eksplike sa. Li pa on chwa libre. Rapor a montre se povrete ya, mank l'ekol, ak gro dezespoi ki pou se rekwitman sa a fet.
Host 1 Kom si, le vant yon ti moun ap griyen, epi lwe lot ap afiche la jan.
Host 2 Oui, e group ameyo kon sa bien. Yo menm itilize rezo sosyal ak kob cash pou yo atire ti moun ki gangou yo. Se yon kombinezon presyon fizik ak yon fayit sosyal total.
Host 1 L'etap a ofri anyen, alo group yo tounen sel opsyon. Me sak pitris la, nou tak apanse l'etap a pral sove ti moun za yo ki tombe nan grif group ameyo. Pa vre?
Host 2 Ou ta apanse sa, oui. Men rapor a montre realite ya pitris toujou. L'etap ak fos sekurite yo vin toune yon lot menas pou yo.
Host 1 Komans sa? La polis ap tire sou yo tou? Ou?
Host 2 Oui, dapre Amnesty International ak binu, ti moun yo ak mouri pa solman an ba bal group ameyo, me tou an ba fos l'etat. Sa vle di PNH, fos sekurite international yo, epi menm kou dron.
Host 1 Kou dron? Sou ti moun?
Host 2 Ekzakteman. Epi tou, gen group defansiv yo ka fè prop jistisyon nan kat yo, ki touye yo tou?
Host 1 Men, eske la polis pag informasyon pou yo jire minen yo? Kom si pou yo pa jist tire yo, menm jan gro chèf gang yo?
Host 2 Dapre yo onganizasyon lokal ki rele or DRH, non. Fos sekurite yo pagyen oken protokol pou interveni san yo patouye moun le ap fè fè fà sak timoun.
Host 1 Sa vle di, si yo kwaze on timoun ak konzam, yo jist servie ak fos letal, yo touye l net?
Host 2 Se sa ke ekspike pou ki sa agen on gro kantite viktim aba fos sekurite yo kounya. E pou timoun ki chape yo, pati legall ak prison yo pa myo ditou.
Host 1 Ntetande Mari Katia Dorestan Lefrey, ki se kou direktris BAYI, pale de sa. Li fe konen sistem jistisla kraze net.
Host 2 Di kraze vre. Timoun yo ap pouri nan detansyon preventif prolongé nan santr tankou sermikol.
Host 1 Tan, sermikol, se pa on prison sa ye? Kom si y ap fèmè timoun yo ansanma gran moun?
Host 2 Imbien wi, yo fèmè yo ansanma gran moun, nan kondisyon ki pa yimen ditou, pa gen akse a swen, e pa gen oken edukasyon kap fèmè.
Host 1 E program pou ede yo tounen nan sosyete ya, tankou pre jen nan. Eske yo fonksyonen?
Host 2 Malereusement, program reintegrasyon tankou pre jen pa gen asel ajan ditou. Yo bloke paske l'Etat ak partner yo pa finanse yo jan yo doué ya.
Host 1 Men kote sa vin vreman enteresan, e trajik tou. Nou gen timoun kap kouri pou group armé ki ap chache force yo antre.
Host 2 Oui, y ap kouri ki te gang yo.
Host 1 Men y ap renkou douon nou swa global nan men l'Etat. Setonkou, yo kwense an de di fe, san oken pompye pa vin sové yo kote ya boule ya.
Host 2 Sa soulevé an kesyon ki important pil pou nasyon an. Ki jan ou sosyete ka jen mre fè, le sistem ki la pou korije ya, sa vle di jistis ak la polis, trete timoun yo kom l'ennemi, olye yo wè yo kom viktim?
Host 1 Se an gwo refleksyon. Paske rapor Human Rights and the Rule of Law in Haiti, key recent developments, March through September 2026 la, fè nou wè gwo defisi ki genye nan mwayen reintegrasyon pou ti moun sa yo. Yo jis abandone yo net.
Host 2 Totalman abandone. E pi, si yon ti moun ka kouri bien vite epil toujou prenan pièj sa, ki sa kap pase moun ki pa gen kapasite fizik pou yo kouri du tou le violans lan pete?
Host 1 Ou menm kapten denouan, mette tè tou nan plasyon moun ki pa kamache bien. Alor, ki sa tout sa vle di pou gran moun aje ak moun ki gen handikap yo?
Host 2 Se yon trajedi an silans. Gran moun aje ak moun handikap yo gen mwens posibilite pou yo kouri ki te ka yo, ou so a menm al chache ed pandan gwa atak yo ap fet.
Host 1 Sa vle di, len eg yo debake nan katia si yo kouri te bloke an nan dan kay la?
Host 2 Exacteman. E sa ran yo ekstremman vilnerable. Oganizasyon srat feyon etud sou sa, epi yo weyon bagay ki fe an pil mal.
Host 1 Ki sa yo jwen nan etud sa?
Host 2 Yo jwen gen yon gro augmentation nan ka dejak sou gran moun fom yo. Depi 2022, gen yon augmentation set foa pi plus sou fom ki gen plus pase 50 an.
Host 1 Set foa pi plus? Oh wow. Men, pou ki sa yo ta vize gran moun aje yo kon sa? Sa son mank respect total pou ki ti nou an kote gran moun se potomita?
Host 2 Se jis mechanste ak impunite. Yo konen moun sa yo pa gen oken defans. E pi sa kaze moral tout katia le ap gade sa kaprive gran moun yo.
Host 1 Imagine ka yo wa boule, me pa gen skalye, pa gen pot soti pou. E pi le ou yve sove, enan kan deplase yo. Eske yo jwen ed?
Host 2 Dapre Defensor Plus, Yuen Women ak Yuen, situasyon pa pi bon nan kan yo. Moun handikapé yo fe fas ak yon ekskluzyon sistematik.
Host 1 Ekskluzyon sistematik. Sa ve di, kan yo pa bati pou yo resevo yon ditou?
Host 2 Ditou. Pa gen ran pou chèz goulant, pa gen troalet adapte pou yo sevi, e pi gav toujou, yo pa menm jwen medikaman yo bezwen pou si viv.
Host 1 Sa red an pil. Se tan kou yo pini yo defwa. Me mtande gen yon rapo organizasyon lokal chans alternativ ki pale sou moun ki gen problem mental yo tou.
Host 2 Oui, moun fou yo ou swa moun ki gen problem psikiatrik dan la ria. Chans alternativ note yon groi a bi kap fet kont yo.
Host 1 Ki sa la polis fe yo?
Host 2 La polis pafwa jis ramase yo mette nan prison san oken akusasyon.
Host 1 Tan, yo mette moun ki gen kriz mental nan prison kom si se kriminel yo teye.
Host 2 Ekzakteman. Olye yo voye yo nan yon l'opital, yo jwen tet yo nan kachou. Kote yo si bi plus violans toujou.
Host 1 Si nou konekte sa ak pigotabloa, jondil la, absans infrastruktu ak planifikasyon l'Etat a fè kriz la toune yon sentans lan mou otomatik pou moun ki handikapé ak gran moun ajé yo. Pompye yo pa menm konne yo existe.
Host 2 Se yon efondreman ki frape moun ki pi feb yo an premye. Men, vinérabilite sa a passelman fizik nan. Li sosyal tou.
Host 1 Ekzakteman. E sa menen nou sou yon lot group rapo apale deli an pil. Komunote LGBTQI plus la ak peyizan yo. Sa kaparete de group diferan, men yo tou de ap subi yon ekskluzyon total.
Host 2 Oui, an ga de moun LGBTQI plus yo an premye. Yo subi diskriminasyon ki vreman grave an pil. Gen yon gro izolman sosyal, epi yap subi violans kap augmente chak jou.
Host 1 E sa nan men tou de kan yo, pa vre? Ni la polis, ni groupame yo.
Host 2 Se sa ki pi red la. Raporaba yon ekzamp ki kle an pil, ka yon ofisye la polis ki rele Claudio Kazo.
Host 1 Yon polisye. Ki sak te passel?
Host 2 Groupame yo te kidnap el, epi yote tortire l'an pil. Me rapo anote yote fe sa an pati akoz yote suspek identite LGBTQI plus li.
Host 1 Kom si, le fek yo te suspek li, sa fe yo te trete lpimal an ba tortua. Led mi yo utilize prejige sosyete akonte li.
Host 2 Exacteman sa. E pa gen okene protection legale pou yo an Haiti. Chans alternatif fe an not sou sak ap pase an dan prison yo tou.
Host 1 Ki sa yap fe an dan prison?
Host 2 Prisonye ki suspek yo homoseksuel yo, pafwa yo subika de jak nan men lot prisonye yo. Men sak pi grav la, autorite prison yo kon komplis nan sak ap pase a.
Host 1 Sa vle di, gard yo wè sak ap pase a, epi yo jus kite el fet, ou swa yo edi el fet. Se yon mank li manite ki rèlmon profond.
Host 2 Ouwi, se yon violasyon dou amoun ki kle, men l'Etat fe menjel sou sa net. Men kom nou tap di, vilnerabilite sa a prolonger vive jis an de yo zon vil yo tou.
Host 1 Ouwi, zon an de yo yo. Nan moun ak nan plen yo, kote peizan nou yo ap vive. Paske nou konen se la nasyon a joun manje, pa vri?
Host 2 Ekzakteman. Dapre yon etude je yitok fe, violans la passelman yon koze poto kwen san kon. Li chanje figye.
Host 1 Sa vle di, lap gaye nan provins yo koun ya. Peizan yo ap pren gro frap.
Host 2 Ouwi, groupa men yo ap entre an dan peizan yo. Epi, yap fe gro masak sou peizan yo. Pe yo HDH ak lot sous konfirme, yap vole te. Yap kidnapé. Epi, yap boule jaden.
Host 1 Yo mette di fe nan jaden moun yo. Men sa se efase travay tout yon la vi?
Host 2 E sa kraze produksyon manje ya direktman. Pandan group yo ap fe degas a yo nan provins, l'Etat li men konsantre tout yi fos sekrité l'gen seulman sou kapital la.
Host 1 Ok, ten. Si nou bi analize koze sa, si peizan yo paka travay te yo, paske gang ap kouri de yo, si yo paka plante, e yo paka desan manje ya nan machye?
Host 2 Oui, se yon reaksyon an chen.
Host 1 Eske sa pavle di, tou tres peyya pral mouri gran gou, an la fin?
Host 2 Ou ap frape kloa sou tete li la. Le ou kombine kriz produksyon agrikola ak abuse moun ki pi marginalize yo, se yon efondrement sosyal ki komple nap gade la.
Host 1 Se kom si, problem lan pa jis yon kesyon bal kap tire ankor. Se yon sistem ki deside kite moun sa yo deyon net, san oken defans. Sistem lan pa selman febli, li toune ou koutou yap passe nan do moun ki pi feb yo.
Host 2 Ekzakteman. Kom si, l'etap jere potou prens, men likite grenye peyya boule. Se nasyon an antye ki pral viktim sa, nan fom gran gou.
Host 1 Pou nou feyon ti rezume bien rapide sou sa nou fek diskute a. Rapwa montre yon verite ki red an pil. Moun ki gen mwens pouvoa pou yo kouri ya, ou so aki pa gen mwoyen pou yo fe tan de vwa yo.
Host 2 Tank ou ti moun yo ak gran moun yo?
Host 1 Oui. Se yo menm ekzakteman kriz la frape an premier. E pi red dou. Kit se peyizan kap pedi jaden yo, kit se gran moun handikapé nan kan de plase, kriz sa pa epanye oken moun an ba.
Host 2 Mta reme ki te auditer yo ak yon denye lide provokasyon sou sa. Yon bagay pou nou tout bien kalkule nan tet nou.
Host 1 Alafen, se pou sa nou fe ananlisa yo. Ki salye?
Host 2 Le yon sosyete ki te moun ki pi vilnerabli yo, ti moun yo, gran moun yo, moun handikapé, peyizan, ak minorite yo. Le yon sosyete yo pran grofrap sa yo san oken proteksyon. Eske nou ka vreman pale de yon sosyete toujou? Ou bien, eske se sel loa ki gen plis fos la kap gouvene nou kounye?
Host 1 Sa se yon kesyon ki dwe fe nou tout reflechi seryeusement sou ki es nou ye kompeb jodi ya. Fok mwen fe audite yo sonje tou, tout chif ak detay sa yo, yo soti dwat nan rapor Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Ki recent developments March through September 2026. Se IJDH ansamak BIAI ki fe go travay sa.
Host 2 Se yon dokumen ki lou an pil, men l'important pou nou komprenn realite a vre jan li ya.
Host 1 Pwoshen fwa, nan epizod 8 la, nou pral gadi yon lot aspek ki touche nou tout direkteman. Nou pral pale sou ekonomi surviv la. Kom si, koman moun ap fe pou yo viv? Nap gadi pri kap monte yo, salè yo, l'ajan diaspora ap voye ki sevi kom sel bout souf. E pi, nap touche kriz dlo ak gran goua kap brase bil peyi ya.
Host 2 Sa pral yon konversasyon ki vreman neseser.
Host 1 Juska prezan, sa sete Deep Dive Joa sou Neg Maron Podcast.