Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 11/11: Repons Mond lan: Fòs, Zam ak Èd
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #115, with the same content as the English episode.
- The report cites AlterPresse on continued killings in the Artibonite even after Sri Lankan troops arrived in Gonaïves in August 2026.
- It notes that survivors of alleged abuses by the Kenyan-led mission received no support or compensation after the mission dismissed the claims.
- The report describes weapons flowing from the United States, where outbound cargo is weakly inspected, to armed groups in Haiti.
- It points to Michel Martelly living in Miami despite US and Canadian sanctions as an example of sanctions that are not enforced.
- The report cites the Haitian civil society coalition's critique of a $125 million UN regional fund as an example of aid that bypasses local organizations.
Epizòd 11/11, an Kreyòl, dènye epizòd seri a. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Rapò a jije repons entènasyonal la: yon fòs kont gang ki pa rive menm yon ti pati nan gwosè li, abi sòlda etranje ki pa janm peye, zam ameriken k ap kontinye antre, sanksyon yo pa aplike, ak èd imanitè ki pa menm rive mwatye. Nou fèmen ak yon gade sou tout rapò a ak vwa ayisyen li pote yo. Vèsyon angle epizòd sa a se #115.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-21/transcript
Transcript
5,229 words · 23 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Bienvenyon kon nan Deep Dive Joua sou Neg Maron Padkast, sa se Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Development 2026, an Kreyol, epizod 11 sou 11, repons mond lan, Fos Zam ak Ed.
Host 2 Se ou un bel titwi, li pote an pil chay, jodhia.
Host 1 Eme jodhia, nou pral antrenon suje ki mta di li semble akon gro dife. Kom si, imagine ou gen yon gro dife kap ravaje yon vil an tie.
Host 2 Bon dife ki prena tout kay.
Host 1 Exacteman. Flam yo ap pren kay moun, yap detrui la vi tout patou. E pi eksper yo yo chita, yo gade gros ser dife a, yo evaluel, e pi yo di, bon, pou ne ten sa la, nou bezwen 30 mil pompye ki byen ekipe, tout suite.
Host 2 30 mil, oui, se pati chif.
Host 1 Oui, 30 mil. Men, nan plas 30 mil lan, komunote internasyonal avoye e 1500 pompye selman.
Host 2 Wow, 1500.
Host 1 E se pat sa solman, nan. Pompye sa yo menm, pa kogen lo nan ka ou chou yo vre.
Host 2 Ou konne sak pitris la?
Host 1 Sak pitris lan, oui, se realite chif fos sekurite internasyonal ki deploye Haiti yo. Se pa on blag map fe la.
Host 2 Nan, se pa on blag du tout. E pi, pandan ti pon yon pompye sa yo ap eseye komprenn koman pou yo fe travay yo a. Kom si, moun ki an dan kay kap boule yo, pa menm ka kouri soti anpo.
Host 1 Se sa menm. Si ou menm kap koute a, sonje bien sa nou te pale nan dernyen konversasyon nou an. Nan epizod dis la, nou te we sa kle. Nou te we ki jan pot frontyer yo ap femen swa isyen yo net alokel.
Host 2 Tout pot femen.
Host 1 Deportasyon yo ap multiplye san rete, epi ap voye moun yo toune tou doat nan mitan di fe sa. An bien jodi ya, nap gade figi moun kap voye ti pon yon pompye yo. Nap gade koman moun lan ap ripon ak kriz sa.
Host 2 Repons moun lan toujou interesan pou nananlize.
Host 1 Tout afe. Tout sa nou pral diskite la yo, si ta sou denye done ki nan dokumen Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments, March through September 2026. Sa si yon gro travay IJDH ak BAI metede yo.
Host 2 Yon rapor ki vreman detaye mekaniz yo.
Host 1 Nou pral dekompose mekanize shek komunote internasyonal la jodi ya. Soti nan fos militer la, rive nan trafik zam yo, ak ou konen sistem edi maniter kap tombe plat a ter.
Host 2 Don, fok nou komanse ak chif ou sot bay yo.
Host 1 Oui, an komanse la. M di, yon man de 30 mil moun pou fos la, yon voye 1,500. Kod dekal laj sa soti menm, sa pa fe ouken sans.
Host 2 Eben, li komanse ak yon gro chanjman rapor a souligne nan mwa septembre 2025 la. Komunote internasyonal la, te vin realize mission ki te amba leadership Kenya.
Host 1 MSS la, pa vre?
Host 2 Exacteman, MSS la. Yo realize li te echwe nan chanje situation sekurite a reyelman. Don, yo fe yon transition, yo kreye sa yon rele GSF. Sa vle di Gang Suppression Force.
Host 1 O force repression gang. Sa son e pi serye sou papye.
Host 2 Oui, paske GSF sa gen yon manda ki pi agresif. Li suppose pren ofansiv la. Li suppose al derye goup arme yo. Men, gen yon problem.
Host 1 Ki problem?
Host 2 Planifikateur ame yon, te gade realite teren. Yo we se yon gen uben, kote goup arme yo, bien nan rasine nan katye yo. Se pa yon espas ki fasil.
Host 1 Moun yo nan touti koridor yo.
Host 2 Se sa. E bi planifikateur sa yo, te estime fokou ta gen 30 mil moun pou kontrole espas la tout bon vri. Pou fete rave la, jan dwe fete la.
Host 1 30 mil ofisielman.
Host 2 Oui. Men, sou papye, pou GSF la, komunote internasyonal la, selman apouve yon fos 5500 moun.
Host 1 Tantan, yo di fok se 30 mil, men yo apouve selman 5500?
Host 2 Exacteman. E juska prezen, gen selman environ 1500 soldat ak polisye ki depwaye vre sou teren. Sa vle di, ou gen ou ti ponye moun pou yon traway jeyan.
Host 1 Ki tem rete ou la? Foske si analiz internasyonal yon mem, analiz Pentagon, ou bien lot gro institution ki kont koze a. si yo di fok se 30 mil, ki jan yo fete desan d'chif la a 5500 nan plan ofisye la? Kom si, se la jan ki pa genyen ou bien se volonté politik ki makenet?
Host 2 Se yon kombinezon tout dewe. Men surto m'da di, se yon mank volonté politik flagran.
Host 1 Komansan?
Host 2 Rappwa montre sa klèrman. Pa genyen pil peyi ki vle voye prop soldat pa yo al riske la vie yon non kris ki telman kompleks kon sa. Yo pa wè yon soti klèr ladan.
Host 1 Yo pa vle entre nan yon bourbye?
Host 2 Eksakteman. An plus, ou genyen gros problem financeman.
Host 1 Toujou menm problem kobla.
Host 2 Oui, paske peyi donatè yo, ou konen jan sa ye? Yo reme fe bel diskou nan konferans pou la presse. Ya promett l'ajan devan kamera.
Host 1 Bel foto.
Host 2 Me le pou la jan debou se vre, pou achete ekipman, pou peyi logistik, ou so a transport, kobla pa jam rive nan kès la ale. Se sak fe ou rete ak yon ti group 1500 moun kap fe fas ak yon situasyon ki depase yo net la wokel.
Host 1 Men kote sa vi n pi red pou mwen an. E kote logik la krasye net pou mwen. Rappwa mentionne repräsentant espesyal GSF la deklare fos la beswen o mwen 2 an pou la ten yon nivou sekurite minimum.
Host 2 2 an, oui.
Host 1 Men pou tan, Konsey Sekurite Nasyon Zinyu ba yo yon manda ki renouvlab selman chak 6 mwa.
Host 2 Chak 6 mwa.
Host 1 Se ekzakteman sa. Mwen ki yon problem ak logik sa. Ou menm kap kote nou an. Imagine sa. Ou pa ka menm planifiye bat yon ti kay sou 6 mwa avek sertitude. Koman yo atan pou yon fos bat yon rezo intelijans, kompren tout koridon nan katye porto prens yo epi kraze strikti arme yo si mandal ka fini nepot ki le.
Host 2 En ben, ou touche point ki pi sensib nan fonksyoneman Nasyon Zinyu an la, oui. Sistem 6 mwa sa, se tan kou yon maladi konik nan fason konsey sekurite a fonksyonne.
Host 1 Pou ki sa yo fel kon sa menm?
Host 2 Paske gwo peyi ki gen doa ave to yo toujou gen ezitasyon politik. Yo pa vle pran yon gwo engagement finansi ak politik sou yon peryod lon.
Host 1 Yo pe pou yo pa bloke la den?
Host 2 Exakteman. Yo pe pe di kontrol misyon an. Ou bien yo pe pou budje a pa gonfle, depase sa yo te prevo. Donk, yo pitou ken bel kout pou yo ka toujou gen ou mwa yon presyon sou li.
Host 1 Men sou teren an, sa do etou neyon dezas?
Host 2 Sa kreye yon paralizi total. Goup ame yo pa egaré non. Yo kontre bien misyon ap entre nan peryod evaluasyon chak 6 mwa. Donk, yo jis bezwen jere tan, kache zam yo, so a chanje taktik.
Host 1 Kom si yo gen kono met nan men yo.
Host 2 Oui. E rezultat aparet bien kler. Rabwa si te masak kanskof la ki te fet nan mwa ou 2026 la.
Host 1 Yon gro trajedi.
Host 2 Yon fos kap vive nan insertitude gon sa. Pa ka anpeche, epi reyalman li pat anpeche yon gro ta kon sa fet sou populasyon sivil.
Host 1 Sa ka pase la, sa fem dedu yon lot baga ki tri san pil.
Host 2 Ki salye?
Host 1 Le ou gen ou fos ki fwistre, ki dezespere sou teren, ki pa gen gro mwayen, men ki gen ou manda ki di yo dwe nan ofansiv, ris pou debordeman vin wo an pil.
Host 2 Tout afen.
Host 1 Si persone pa reyalman kontroule yo sou peryod long, ki sa kap veye komporteman mensye sa yo fasa tim as pepla, fasa populasyon haïtien nan, rapo wa pale de ka bi ki deja ap fet, wi?
Host 2 Oui. Sa la dan, le se detay ki nan fason sa fet la, ki vreman montre feblese sistem internasyonal sa. Rapo wa dokumente klerman, kat ka eksploatasyon ak abiseksuel personel MSS la fe.
Host 1 Kat ka?
Host 2 Oui. Kat ka. So ti fi ki gen douzan, sez an, sez an ankor ak dizwit an. Sa te pase nan zon ti rivye la ti bonit.
Host 1 Tan yon ti mouman la, ou di ti fi douzan?
Host 2 Douzan, oui. Se mine yap eksploaté.
Host 1 Sa vreman kof. E ki sa k te fet apre sa? Eske persone pa te verifiye sa?
Host 2 E miyen, bi wo wo komisyen Nasyon Juni pou Dwa Moun, sa nou rele OCHR la, ki se tan kou ZL4 Nasyon Juni nan sak fet Dwa Moun, yo te vwoyen moun sou teren.
Host 1 Ok.
Host 2 Yo te fet rava yo. Yo te verifiye epi konfirme kasa yo.
Host 1 E rizman yo konfime el. Men ki repons ki te vina apre sa?
Host 2 Men la problem nan ye. Repons ki so ti bo kote otorite Kenya yo, ak liderchip MSS la, te tan kou yon semp kou dreven.
Host 1 Koman sa?
Host 2 Yo fe pop ankete intern pa yo. E pi yo jis rejte akusasyon yo net, kom si an yyen pat pase.
Host 1 Tante, ki te m komprenn bien we, ou gen pigwa institysyon Nasyon Juni ki okipe Zafel Moun, ki verifiye, ki konfirme kaka de jaksa yo sou minen, e pi otorite fos la mem, leve yo di, non, nou investigetet nou, e pi nou inosan.
Host 2 Se ekzakteman Sak pase.
Host 1 Men koman anket pa yo a te menm fet pou yo te jwen nou rezultat kon sa?
Host 2 E bien, le o gade nan not an ba page rapo a, ou konen toujou gen detay nan not an ba page yo, wapwe mekanis echek la kle kou d lo kokoi.
Host 1 Ki sa yo di?
Host 2 Envesigetetet mssyotivou e yo a, yo pat menm pale ni kreyol ni franse.
Host 1 Ou pa seryeu?
Host 2 M seryeu, wii. Imagino, yon viktim douzan, ki traumatize an pil, kapesye rakonte Sak pase, yon bagay telman sensible. E pi, envesigetetet a pa kamenm kompren satifiab di an, san interpret, ou sra avek yon mouvet traduksyon.
Host 1 Sa se pou yo pat jem jwen verite a menm.
Host 2 Se sa. Yo feme dosye yo sou baz, yo pa jwen, msite, preuve solide. Padan ke prosesus la, li menm fet nan yon fason, ki absoluman empêche yo jwen preuve sa yo. Li pa yitone person ke, jiska jounen jodi ya, pa gen oken kompensasyon, ni oken sipor legal ki akorde ak ti viktim sa yo.
Host 1 Me kote proteksyon Nasyon Zunia nan tout sa? Paske an jeneral, nan lot misyon, mwen konen Nasyon Zunia gen kès ak fon espesyal pou le kasbleyo fe dega kon sa nan yon peyi.
Host 2 E se la go piej la ye. Jamdou la. Fos tan kou MSS la, ak kou ni an GSSS, yon pa misyon ofisyel kasble Nasyon Zunia nan.
Host 1 Ah, yon pa gen etiket kasbley avre.
Host 2 Yon se fos multinasyonal ki jwen yon aprobasyon Nasyon Zunia solman, men se pa Nasyon Zunia kap jere yo, ni kap peye yo direktman an vachapol.
Host 1 Mwen konpren.
Host 2 Donk, pou tete statu legal sa, viktim haisyen yon pa gen oken doa, ni oken akse, a oken nan fon kompensasyon ou swa, mekanism si pou Nasyon Zunia kon mette sou pie, nan ka ofisyel li yo. Yo touve yo nan yon vid legal total.
Host 1 Kom si, moun ki vine de o la fè o mal, epi pa gen oken bi wo ka al plenyen pou jwen justice vre.
Host 2 Bagay yo riske vin pi mal kounia, wè, paske JSF la ap louvri pot pou kolaboré ak kompanyi sekurite prive, ansanm ak troupe kap soti nan piyi Sri Lanka.
Host 1 Tan la, moun kap tan de nouan kap suivi istwa intervansyon ha iti yo, douwe gen yon gro frisson la. Sitou sou epok minou sta, istwa Sri Lanka son e for an pil. Komoun yon fè ap fè mem moun sa yo toune sanke sote?
Host 2 Rapwa fè yon gro rappel sou sa we, te gen 134, 134 solda la pe Sri Lanka, ki te amplike nan yon nan pi gro eskandal abiseksuel sou ti moun haïtien nan epok minou sta.
Host 1 Om sanje sa. Sete yon gro desas.
Host 2 Yo te jis depote, menseyo yo. Yo voy yo toune la ka yo. Me yo pat jam juje yo, ni pi ni yo vre nan peyo.
Host 1 Impinite total.
Host 2 E sak pi chokan jodi ya, sak yo pagyen oken mekanism evaluyasyon profond ak transparent ki mette sou pie kounia pou asure ke moun yap voye jodi yo papral fè mem jan. Ou bien asure ke se pa mem individ yo kap toune su yon lot fom.
Host 1 Exacteman.
Host 2 Pa gen ouken garanti pou za.
Host 1 Bon, sa fe nou kompren, fos milite a telman gen problem intern, li telman manke resous sa kontrol, li kle, li pa on zouti seryeu pou kwa pe violans lan vre. Men gen ou bagay ki toujou rete.
Host 2 Ki sa liye?
Host 1 Sak pèmèt group amè yo rete telman puisan. Fok nou pale de zam yo.
Host 2 Fok nou pale de yo, oui.
Host 1 Haïti pa fè zam. Ou kont sa bien. Haïti pa fè minisyon nan plus. Poutan, rapwa na pananlize jodi ya, dokumman Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments, March through September 2026 la, li trase orijin zam sayo avek an pil precizyon. Kote zam yo soti menm, ki kote flit la ye?
Host 2 En ben, sou sela pa yon sekrenon pou person. Men fason l kontinye machè a san presyon, se sa k montre gro echek la. Pi fò nan gro zam fan fwa ak minisyon kap vina Haiti yo, yo soti tou dwat o Zetazuni.
Host 1 O Zetazuni.
Host 2 Malgre tout loa yo?
Host 1 Malgre Nasyon Zuni mete yon ambago total sou zam pou Haiti. Depi yane 2023, oui. Gro kago zam sayo ap kite por akot nan zon floride san pi esko problem.
Host 2 Le ogade sa.
Host 1 Sa kap pase la, se yon nan pi gro paradox ki gen yon, oui. Imagino, men kote nivou hipokrizi achita.
Host 2 Map tando.
Host 1 Les Etazuni depanse plizye milyon dola pou mpa di milyar dola nan bato, nan go helikopter ak nan gad kote pou asure ke pa gen yon sel ti kanot bwa, chaje ak imigrant haisin ki ka jam rive sou kote Miami.
Host 2 Yo toujou genje sou sa.
Host 1 Yap, kenbe yo nan mitan dlo. E pi, yo vwe yo toune, tou dwat nan anfer. Men yo pa ka depanse resous pou inspekte kago kap soti Miami pou ale port o prens ki gen zam la dan yo.
Host 2 Zam ki se kose principal menm ki fè moun yo ap pran ti kanot la nan premier plas la.
Host 1 Se sa menm. Kouman koutum Ameriken fè eksplike yon gro dekalaj kon sa?
Host 2 Ou vreman mite twet sou gro point la. CBP ki se koutim ak gad frontye Ameriken, yo gen yon manda fò pou yo si veye sakap antre la kay yo, tek ou dwog ak moun kap antre.
Host 1 Oui, proteje prop frontye yo.
Host 2 Men struktu yo pi feb, an pil an pil pi feb, nan za fet cheke sakap soti nan peya pou ale nan lot peyi.
Host 1 Yo pa vreman gade sakap ki te ter.
Host 2 E moun ka fè trafik zam yo kont sa trebyen. Yo profite febles la. Yo kamoufle zam yo andan vie boate, andan aparey elektrominaje, tankou frigider, ou swa mikoron, ou swa yo mete yo nan chajman manje, kap voyaje pa bato bokori la.
Host 1 Kom si se manje yabwoye.
Host 2 CBP, pi yo mak simplement pa gen ase ofisye. Ni, yo pa gen yon gro presyon politik ki soti an le pou fòse yo pase chak gan kontener ki pral Haiti nan krib. Yo pa bay sa priorite.
Host 1 E pi let zam sa yo rive nan po Haiti yo.
Host 2 Oui.
Host 1 Se la yo ta suppose bloki yo tou, oui. Yon konen te ge yon gro efor international ki te fet. Kote yo te di yo pral bay la polis haïtien zouti teknolojik.
Host 2 O vle pale de système ITRE Sla.
Host 1 Exactement. Yon sistem pou yo trase kote zam yo soti, la yo sezi yo. Eske sa pare gle an yye vre?
Host 2 Eme, men la ankor, wapwe fason move planifikasyon internasyonal la jou yon gro rol nan kriz la. Sistem ITRE Sla si yon bas donen Ameriken li. L'idea se, si ou jwen yon zam sou sen yon krim, ou an tre numeo seri a nan sistem nan, epi lap diyo exacteman ki es ki te achete los Etasuni.
Host 1 Sion bel zouti, oui pou polisye.
Host 2 Sou papye, oui, men rapo aleve yon point ki fe anvi kriye. Sistem sa pa menm disponib an kriyol. El pa menm disponib an franse.
Host 1 Wapjou avèm lan?
Host 2 Mpajou e don. Imagine yon ajen la polis nasyonal da Haiti, yon ofisye PNH, nan yon ti komisaria. La PCI trace yon zam kompleks li fek sezi nan men yon neg. Men tout platform nan, tout koua doni yo, tout formasyon an fet nan yon lang li pa metrize an angle. Epi yon plus, lap goumen akon koneksyon internet ki pa menm estab.
Host 1 Sa fe zouti a inutil net. Sa ran n sistem nan preske inoperan pou yon ofisye Haitian an mwayen.
Host 2 E fok nou pa blye kouche ko oubsyon an tou yon. Kap woyen an dan doan yon, ak an dan kek pati nan PNH la. Investikasyon yon montre kler ke, san komplisite fonksyonen korompi, kap siyen papi avek ki fe men je yo.
Host 1 Konten e zam sa yon patab jam ka kite pora non?
Host 2 Exacteman. Yon patab jam ka al jwen chef group arme yo nan katye populer yon.
Host 1 Mou kompren tout logik institutionel la. Me fok nou kles ou mbaga yon, ou menm kap koute a fok ou e sa bien. Zam la ge sa yo, gro fizi fan fwa sa yo, yo van tre chen an machen ou awi?
Host 2 Awi se pasen kop.
Host 1 Yon ti nek sa pat, kap viv nan yon katye defavorize, ki pa menm ka jwen manje pou manje. Li pa gen kop sa di tou pou komande 50 gro fizi otomatik a 10,000 katouch miyami pou yal pase nan douan, kache nan frigide.
Host 2 Li kler se pa li gen lajan.
Host 1 Gen milyoner, gen politisyen, gen elite, groz otobre deye sa, kap finanse tout transaksyon sa yo.
Host 2 Tout afe.
Host 1 E se pou neg sa yo menm, groz otobre sa yo, sanksyon internasyonal yo te fete, pa vre?
Host 2 Oui, et se gzateman pou sa komunote internasyonal la toujwa bat le stomak li devan media. Yo toujwa ap di, nou bran sanksyon, nou kan pe di.
Host 1 Nou feyon lis noa.
Host 2 Se sa. Yo mette anpil oligark, ansyen ofisyal gouvenman, ak akter korompi sou lis noa. Yo menm ajoute group arme direktman, tok ou viv ansam ak gran grif sou lis teroris les Etasuniyan.
Host 1 Sa se yon gro pa?
Host 2 Sou papye, oui, paske sa rani yon gro krim federal amerykan pou nepot citoyen ou swa kompanyi fe biznis avek yo.
Host 1 Men kounya, kesyon ma pozir la. Sou teren na Haiti, nan la ripoto prince ou swa nan mon yo, eske papye sanksyon sa yo feyon neg nan gran grif pedi yon sel plon nan fizil?
Host 2 Non di tou.
Host 1 Eske sa empêche yo fe gro masak yo te fe nan pot sonde ya ou bien nan lot zon nan la Tibonit?
Host 2 Absoluman pa. Sanksyon sa yo pa sispan anyen sou teren. E rezon an, se nan mekanism legal yo liye. Le Etasini ou bien Nasyon Zuni preyon sanksyon.
Host 1 Yo fel pou peyi yo?
Host 2 Exakteman. Se sistem banker pa yo ak fontye pa yo selman yo ka vreman kontrole. Yo ka di ou pa ka vin Miami. Yo ka jle kontou sil New York.
Host 1 Ok. Me an dan Haiti mem.
Host 2 Po sanksyon an ta genyon dan riel Haiti. Fok le Ta Haitien ta pren lis sanksyon sa epi li pasye nan prop sistem justispal.
Host 1 Pou yo fel tounen an loa nasyonal.
Host 2 Se sa. Pou yo ta jle kont an bank neg yo an dan bank potoprensyo, sezi go kay yo epi anterdi yo fe transaksyon normal. Men rapora fe konen bien kle. Haiti pou ko menm genyon prosesis legal nasyonal vre pou li identifiye ak jle bien moun sa yo ki an ba sanksyon internasyonal.
Host 1 Sa vle di sanksyon rete sou internet selman pou yo.
Host 2 Me be oui. San mekanis nasyonal sa. Pou yo manm nan elit kon pi kap vive potoprensy nan gros chatol. Sanksyon se simpleman yon dekret bien loin kan peche la lfe maket nan Miami. Men li gen akse ak tout la jen lan dan peya toujou san piyas problem.
Host 1 Wow. Sak pi bel nan tout l'istwa sa se ekzampman tel li a rapora a utilize a pou lkloure pon sa.
Host 2 Ekzamp sa reyelman choke tout pou nki li.
Host 1 Mwen vle nou kampe sou li anti mouman, oui, paske li montre nivou absurditea yon fason ki san parey.
Host 2 Vrema vre. Amzi, an ga de realitea. Ansyen prezident Michel Mantelli gen gros sanksyon sou dol. Ni bokote bok peyi Etazuni ni Kanada.
Host 1 Yo sanksyon nel red.
Host 2 Akkizasyon yon palé je non?
Host 1 Akkizasyon yon lou an pil.
Host 2 Yon palé de facilite trafik dwog, gros afek korupsyon, epi, e de finanse menm group ame kap depa fini peyi a joudia.
Host 1 Avek yon profil international kon sa, ne pot moun ta panse nan sa ap kache nan trou.
Host 2 Moun ta panse sa, men non. Poutan, nan mwa jye 2026 la, Misyen Mantelli toune Haiti san yon sel tikras enkiyeti sou figil. Rapwa dokumente l kom sa doa.
Host 1 Li pat menm kache rivel la.
Host 2 Kache ki kote. Li recevwa yon gro akwe yak ban rara, moun ap chante, chale nan la ria. Epi, pi grav toujoun nan tout sa.
Host 1 Ki sak ta ka pi grav pase sa?
Host 2 Li gen proteksyon ofisyel la Polis nasyonal d'A Haiti kap bali gro eskot nan la ria.
Host 1 Tan, si span la. Si span la yon ti moman. Sa se ni vw piwo hipokrizi ki ta ka existe nan tout yon sistem internasyonal.
Host 2 Mwen da kwa va we?
Host 1 Kominote internasyonal la abay la Polis a isyen la jan pou yo swa dizan kombat moun kap finanse vio lans lan.
Host 2 Se sa yo di nan diskou yo.
Host 1 Epi, menm kominote internasyonal sa deklare msye kom yon nan gro responsab ki finanse vio lans lan. Me la Polis yap finanse ya, koun ya ap servi kom gad kor prive pou proteje mèm neg sanksyone sa.
Host 2 Ak gros siren ap konen. Epi, apre sa, wui, msye mèm anregistre kom kandida pou proche eleksyon ki gen pou fet yo.
Host 1 Ki sa yon jen kap vive nan mi tan terro ou group ameyo si pose pansé? Lel wè imaj sa yo ap passe sou televizyon l?
Host 2 Ben, jen sa pansé exakteman sa kap pase a wui. Tout sistem nan se yon gro pieste at pou e impunite at totale nan peyi a?
Host 1 Yo wè pa gen an yen k serye.
Host 2 Sa krasé, sa fini ak nepot ki konfians populasyon tak a jam gen nan yon swadizan prosessis elektoral internasyonal la a pousse. E pi, sa montre klek fos sanksyon sa yo, si yon sem blag si l'Etat an plas la pa avle, ou bien pa gen mwanyen pou asure exekusyon yo sou terren.
Host 1 Ok. Donc, nou sot pou e komunote pou yo te jwenn sekurite a?
Host 2 Yon fos ki pa yon ti lampil fasa kriz la?
Host 1 Nou wè tou ke sanksyon yo pa vò an yen nan realite a? Bon, gen on denny kiesyon kre te avan nou fini. Eske o mwen, nan mitan tout million sa yo kap brase yo jwenn kob pou edemoun kap mwuri gang ou bien fom ki pedi kayo an pale antijan de repons imanitè akoun ya edla menm ki suppose sove la vitima le reyo chak jou.
Host 2 Ou taran mengen bon nouvel men edla nan ban nivou drastikman tou se peter yon nan chif ki pi boule san mwuri nan rapor
Host 1 kon chif yo ye?
Host 2 Le yo fe gro apel ofisyal pou plan repons imanitè 2026 la. Ou kon konbien yo jwenn? Yo jwenn selman 49.1% nan finansman yo teman deya.
Host 1 Mwens pasé mwati kob yo bezwen yo
Host 2 mwens pasé mwati ya. E pi si non rachif chif sa an mwet mwso pou nga di lp pri.
!
Host 2 Livin pi graf dou jou yon
Host 1 bom detay yo.
Host 2 Sekte nutrition par ekzamp ki se departement epi gen ka Fondasyon Zunie pou populasyon UNFPA ki se moun ki okipe santé wou produktif fam ki pote swen ak proteje fam aktifi kont violans base sou seks.
Host 1 Kombien yo men yo jwenn?
Host 2 Yo solman jwenn 12% nan kob yo teman deya. 12% nan yon peyi kote nou sodi yon pote yon zan lag avek gros intensite chak jw?
Host 1 Kite mse vie avek on ti imaj la pou m eksplike sa mab senti attendee paske situation an 3% revoltant ryeleman.
Host 2 Bome imaj la mab kote ou?
Host 1 Imagine ordinater ak kras et ou piya li mouri li pak li mén dit ou li ou change plak mail la kote tout problem lan chita ou al pren l'ajan ou achete un gros ekran ki kote chè an pil.
Host 2 On gros ekran ki pap li mén paske ke am w
Host 1 se sa w kominote anten nason la ap debouse 200 million do la facile nan nouvo ekran ki se force milite GSF la kote neg yon nan bel uniform yap ou le gro j blend de gro machin kote chè men plak mer la men ki si pose fè sistem lan viv la li mén yon pa bal pi as attention
Host 2 sa ore le plak mel la se
Host 1 ti yon organizasyon lokal kap bay manje chak jou yo se ti sant fem kap swan yon ki pren kout zam nan katye yo mén yon mouri yo pa jwen kou randitou yo pa jwen kob pot yo fem me pour ki sa mén pour sa international la pa vle vide la jan direkt man nan ti organizasyon de baz lokal haïtien kap fe vre travay la sou terren
Host 2 rapo analize go de sa tre bien rezon fondamental ki bay sa se yon pratik ki yon racine bien fon nan system nan depi pluzye deseni se sa international la rele konformite international nan
Host 1 lang ang le a yon rele
Host 2 nan leadership lokal haïtien le gro donate etranje yon bay la jan yon toujou mande pou organizasyon yon bay li a gen yon gro departement kontabilite yon mande kapasite pou produy gro rapo audit ki kompleks an pil ak yon bon papye ki chita seulement nan yon standar occidental yon
Host 1 mande an pil birokrati
Host 2 wii kounya imagine yon ti organizasyon de base nan ke site sole kapriske la vil an babal pou distribue de lo prop ak medikaman chak jou
Host 1 yon pa ka paye kontab pou sa
Host 2 yon pa gen piyes lajan pou yon paye 5 gros kontab etranje nan bureau ak jis pou yon rempli form donate yo mande yo al letre ki sa krivéle sa
Host 1 l
Host 2 le gros ekspert itranje nan paye gros tiket voyaj internasyon nan avyon ak loye gros katye general
Host 1 sa son fason pou yon toufe kapasite lokal la tan de
Host 2 ta toufe l net se pou tet sa chak fwa yon lot kriz pete anko haiti trouvel ekzakteman nan men dependans nan kote li pa jem gen prop skwitu jem pal ki kanpe pou A koz mank akse nan zon yo, an pi la agens imaniter oblige al Chita negosye direktman ak chef gang yo.
Host 1 Koman sa? Pou yo bay ed la, fok yo Chita gang yo?
Host 2 Oui, yo Chita tou sempleman pou yo kagen permisyon pou yo entre an dan katyea al ede prop populasyon ki kwense an babal.
Host 1 Li vreman terrib, tande. Sa ou so dekrim la, oui, pou mwen menm, se yon gro prev ki montre ak le ke sistem ed sa a fet selman pou kembe tet li vivan. O lie pou ta reyelman rezout kriz la nan racine.
Host 2 Lise yon biznis pou tete pal.
Host 1 Len nou gade tout long gechi me an jodi ya. Soti nan epizod 1, an. Kote nou te komanse gade rapport sa, jiska jodi an nan epizod 11 lan. Nou wè yon sikilasyon parfe, oui ki fe me net.
Host 2 Koman wèl?
Host 1 Nou te komanse pa gade koman elit yo te mette grif yo bien long sou l'Etat. E pi, yo te touye tout institisyon yo.
Host 2 L'Etat te tombe an ba captive elout yo, exakteman.
Host 1 Jodi ya, nou wè kle ki sak krizil ta sa. Yon populasyon kap boule vivan an bazam. Yon Eta kap resevwa yon fò pansman militer internasyonal ki fet soumezi yon gro dezas. E pi, yon sistem ed kap fe gangwa augmente. Pandan ke gro zam a pase na douan kom si se gro may moulen.
Host 2 Li kle oui.
Host 1 Sak pired la, ou menm kap koute ya. Kone ke tout bagay sa yo, se pati pa rol nou tande nan la ari na prepete.
Host 2 Nan, yo verifiye.
Host 1 Yo soli dan pil. Yo byen dokumente. Yo konti yon pa yon nan rapoy IGDH ak BAI piblie ya. Ki pote non Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments March through September 2026. Dokumente sa ba nou je vreman pou n gade realite ya, san oken voile nan jeno.
Host 2 Mta dik se ekzakteman sakro liyon dokument kon sa. Li raple nou tout ke kriz sa persiste ya, li pa kose pa oken malediksyon mistik, se pa un mouve son non. Se pireman desisyon biopolitik ak international ki chita deyel. Se akte international ki refize chanje aproch yo kap ken be peya la an bakod.
Host 1 Yo we la pichwe, men yo pa chanje la.
Host 2 Yap kontinue repete ekzakteman menm erer yo paske pri politik pou yo ta chanje aproch la paret 3 wo pou yo. Lim pa nan yeterre pa yo. Me a la fin, se populasyon haïtienne nan kap peye tout pri san chak jou bon dieu mette sou la ten.
Host 1 Wow. Sa men em direkteman nan denyi refleksyon important. Oui, jodi an poum, ki to ou menm kap koutenou an ale avel. Pendant tout groseri analiz san fe a sou 11 epizod, nou dekompose net koman gro nasyon yo ak komunote internasyonnal la toujou mette prop agenda pa yo an premier devan sak ta bon pou pep a isyen reyelman.
Host 2 Si yon bel rezume sa ou fe la.
Host 1 Nou e kle koman yo ignore za fed wa moun vre sou teren, yo blie sa yore le sosyete sivil la net alokel, epi pi grav, yo pi to kore yon pouvoa an plas kap souse akraze res zo peye ya. Lor konpren tout groschen desisyon sa yo na psite la yo, gen yon sel gros kestyon ki re te pose ki douwe travese l'esprit oujodi ya.
Host 2 Epi ki kestyon sa?
Host 1 Eske vre bi komunote internasyonnal la, eske li te jam vreman pou ta rezoul kriz Haitia nan rasini ni, pou a isyen ka viv tan kout tout kretien vivan sou la ten?
Host 2 Se yon gros kestyon.
Host 1 Oswa, eske tout te atsanouer, tout deploaman force internasyonnal sa yo fe ekla, se simpleman yon lot mwayen kache pou yo kyenbe di fe a klotire an dan yon perimet bien limité. De kwa pou res la fume, an pa vin derange gros peyi ki tou pre yo nan zon nan.
Host 2 Kesyon sa a mande an pil refleksyon pou kote ou yon.
Host 1 Eske yap chache ba nou gerizo reyelman, ou bien eske yap jis bati yon mi ki biyen wo tou pre simitiya pou yo parwe mwayo?
Host 2 Essela lap ki te wak li de sa.
Host 1 Ça c'était Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments 2026, Deep Dive Joie sous Neg Marron Podcast.