Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 8/11: Pen, Dlo, Gaz: Ekonomi Sivivans
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #112, with the same content as the English episode.
- The report links today's capital shortage to the 1825 indemnity, and cites NYU's Global Justice Clinic on a 2026 mining decree that strips environmental protections.
- It describes textile workers striking for a minimum wage of 3,000 gourdes a day, against an official 600 gourdes, as inflation and transport costs soar.
- The report cites a woman in the Camp Toto displacement site in Delmas paying 25 gourdes for a single bucket of water.
- It notes that Haiti has been named a hunger hotspot for the third year in a row, with about 1.9 million people in emergency phase 4 of the IPC scale.
- The report cites the health ministry's figure of over 250,000 children under five facing acute malnutrition, nearly 100,000 of them severely.
Epizòd 8/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Uit ane ekonomi an ap desann, enflasyon nan 17%, transfè lajan menase ak fen TPS la, epi gwoup ame ap rakete moun sou tout wout yo. Anviwon 4.6 milyon moun pa gen dlo potab epi 5.8 milyon ap fè fas ak grangou egi. Rapò a jwenn rasin kriz sa yo nan eksplwatasyon etranje ak mank envestisman, epi li defann reparasyon. Vèsyon angle epizòd sa a se #112.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-17/transcript
Transcript
3,142 words · 14 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Imajine, ou gonti krop nan mew, ou soti pou al nan machi ya, paske, paske, petit ou gran gou, li swaf.
Host 2 Anhan, ou solman gen ti mounen sa.
Host 1 Ekzakteman, men, ou pa ka achete ni manje, ni dlo. Pou ki sa? Eben, paske pou soti nan katye ou la, ou oblije pey yon neg aksam yon taks.
Host 2 Oui, jis pou machi nan aria.
Host 1 Jis pou pase, oui. E pi lor toune, kom si pou gen dwa entre an dan prop kayou, fok ou peyye sa yore le yon taks lojman.
Host 2 Sa vle di, prop kayou toune yon prison ou dwe peyye pou li.
Host 1 Se sa, net. Ekonomi an pa jis jita sou sa ka vann nan boutik anko w kompren. Sel fason pou se viv, se peyye pou gen dwa respire nan prop la kou.
Host 2 Se yon realite tet cha je vre.
Host 1 Bienvenu anko nan Deep Dive Joua sou Neg Maron Podcast. Sa, se Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Development 2026. An Kreyol. Epizode 8 sou 11. Pain, glou, gaz, ekonomi sou vivans.
Host 2 Konversasyon sa, li vreman impotant, jou diya. Pask ke, pou kone, tro souvan nou gade kriz la seuleman sou yon seule fasade.
Host 1 Oui, fasade sekurite a seuleman.
Host 2 Exacteman. Men jou diya, nou pral gade machine kap fel machia an ba an ba.
Host 1 An nou fè an tikou dje sou epizode 7 la, anvan nou plonge nan fan. Semen pase a, nou te wey yon loa ki kle nan tout kriz sa yo. Moun ki gen mwes pou voa pou yo kouri ou swa pou yo fet an devoy yo.
Host 2 Se yo mem sitwasyon an frape an premi.
Host 1 Se sa, oui. Len sekurite a pete, la vi moun ki pi vulnérab yo chavire anvan tout moun. Men jou diya, misyon nou se kompren pou ki sa moun sa yo pa mem ka leve tet yo anko.
Host 2 Pas ke systeme nan krasen net.
Host 1 Oui, en nou pral dékompoze yon dokumman fondamental ki relee Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments, March through September 2026. Ki ekri pa IGDH ak BAI.
Host 2 Ou mem kap kouten noua, rezon kfei analize sa a fèt pou oujouti ya, se pas ke lor tan depale de Haïti nan gro medya international yo, yore te seuleman souza fe gang.
Host 1 Bal kap tire an ro, bal kap tire an ba.
Host 2 Ekzakteman. Men sa rapos a montre, kom si sa kache a, se koman kriz sekurite a produy yon efondrement total sou droa ekonomik ak sosyal moun yo.
Host 1 Nations Unii mem riveréle sa pi mauve kriz humaniter nan hemisfer okzidantal la.
Host 2 Sa gav an pil.
Host 1 Li vreman gav. Se pas selmon on kesyon de insekurite. Se yon kesyon de yon systeme ki fèt pou rachet tikras resous moun yo gen pou yo viv la. Imagine yon kaye kap fan.
Host 2 Ok, yon kaye kap fan.
Host 1 An vong gade towa tuya kap koule jodi ya, ou dwe gade fondasyon, wii? Rapos a montre fondasyon kriz sa, se yon mank investisman kronik, korupsyon ak interferans etranje depi biyen lontan.
Host 2 Mèm depi nan dete indépendans 1825 lan, ke la France te impose ya. Tout kob ki te dwe servi pou bati fondasyon peyi ya, te oblige al peye yon dete injuste.
Host 1 Donk, kaye la te komanse fan depi lontan. An nou komanse ak gro pie bo ak ap tombe ya jodi ya, ki se ekonomi ya. Rapos a montre nou tre kler, nan fe fas ak yon bes ekonomi kap trenen depi 8 an san rete.
Host 2 8 an, ou tande? Ekonomi ya ap senye 100 kampen depi 8 an.
Host 1 Kounia. Mwen konen pafwa chif yo konsamble yon paket matematik ki pa gen rapos ak la vi reyel la. Mè tan de chif sa yo ki soti nan World Bank. Anvi won mwati nan populasyon ap viv an balin povrete internasyonal la.
Host 2 Sa vle di, mwens passe 3 dola pa jou.
Host 1 Mwens passe 3 dola pa joui? Epi inflation achita sou 17% nan mwa out 2026 dapre Institu Aïtien Statistik, IHSI. Mè ekspikim, ki jan mekanis sa a fonksyonne sou teren an?
Host 2 Emè, lò tan de 17% chak ane depi 2019. Ou dwe kompren, lis si an poik ap miltip lietet li chak jou.
Host 1 Kom si kob lapet dival el net.
Host 2 Ekzakteman. Pou voa chan yon moun gen ap fon tankou glas nan soley. Pren yon maman pitit, kite kon achete yon mami diri, yon bouteil l'huil, ak yon sak chabon pou l'fein an semen. Ak inflation sa a, mèm kob la pa ka mèm achete mwati nan produy sa yo ojodi a. Machandiz yo ka la, wii. Mè kob ou gen an men ou lan, tounen papye inutil defan pri yo kap monte.
Host 1 Epi sa kreye l'ot problem tou. Piske la vi a troche, moun pa ka mèm peye transport publik ankor.
Host 2 Se sak fey yo moun oblige leve a 4 eun an matin pou l'mache sou distance ki long. Sak yon metel direktman fas a fas a zak violans ak kidnapping kap fet nan lari a.
Host 1 Don, pouvrete a pouse yo direkt nan bouch louga ou a. Epi, pandan tout gro presyon sa ap fet an nan peyi a, genyon lot gro kou kap prepare de yon.
Host 2 Où vle palé des program TPS-la?
Host 1 Exacteman, oui. Rapo a metel an pi l'aksan sou décision Etas-Uni pran pou l'annule program TPS-la pou a ici an yo. Mwen vle pose yo an question sou sa, paske an pi l'moun ou a TPS-la kom yon semp problem immigration.
Host 2 Mè, se pas sa du tout.
Host 1 Eme, pouki sa rapo sa kap pale de ekonomi lokala Aïti ya, pran tout an sa pou l'souleve koze TPS-la kom yon gro dangé.
Host 2 Paske TPS-la, se pas seman yon papye l'égal lié. Lise yon kode l'ombrite ekonomik. Rapo a sou lien ke l'agent diaspora vouye a, kom si transfer yo, reprezante anviron 16% nan tout richesse peyi ya.
Host 1 16% nan GDP ya?
Host 2 Sa se yon gro moso. Se yon gro moso, oui. Lè yon fami nan delma, oswa kafou, pa gen travay akos kriz la. Se 50, oswa 100 dola yon fami ki gen TPS-la zezazuni vouye ya, ki kembe yo vivan.
Host 1 E si Etazuni kou pe program sa?
Host 2 Moun sa yo perdi pèmi travay yo zezazuni, donk yo perdi sous reveni yo. E pi kode l'ombrite la coupe net. Imagine 3 sou 10 fami ki si bitman si spon reçovo a transfer.
Host 1 Se pa sel man fami yo kap mouri gangou. Men boutik katia ap fèmen, machan legim nan pap jwen moun pou achete nan mel. Di krasi tout ti ekonomik ki terete ya.
Host 2 Toutave.
Host 1 Men sa menem nan yon point ki vwèman deranje mwen mpli rapo. Si ekonomian ap mouri kon sa, si pa gen investisman vre, ki jan group arme yo fè ap fèk ob doujou?
Host 2 Ah, se la mister la e.
Host 1 Paske yo toujou di nek zayyo ap detwi tout bagaym. Men, tanou minute. Si yo detwi ekonomian net, yo menm tou pap jwen anyen, oui? Li fem panse akon parasit.
Host 2 On parasit? Koman sa?
Host 1 On bon parasit pap touye kol ap vif sou li a tout suite, pa vre. Li pi to kreye an systèm pou l souse sa antikal patikal, chak jo.
Host 2 Ou met men sou point ki pi importan nan ekonomik konfliala, oui? Goup arme yo pa jis ap fè yon violans sauvaj aveg anko.
Host 1 Kom si yo gen yon estrategi koun ya.
Host 2 Yo gen yon estrategi ekstraksyon ki profesyonel an pil. Yo tou net anku yon fol etat. Yo mette sou pie prop systèm taks pa yo.
Host 1 Men ki jen sa fonksyonel ekzakteman. Ou te mansyonel taks lojman anvan.
Host 2 Rapo a dokimante taksik sa yo bien presi. Nan plizye zon, yo gen lis moun ki rete nan katye yo. Si yo gen yon kay, yo vin frape nan potou. Yo bon on pri ou dwe peye chak mwa pou sekurite yo.
Host 1 Pou sekurite yo. Ou soa sempleman pou gen doa kontinye don mi nan kabano wa.
Host 2 Se ekzakteman salye. E si yo pa peye il, yap mete di fe dan kay la, ou soa yap force yo kou yon kite zon nan. E pi yap pran kay la pou tet pa yo.
Host 1 Sa kon net anku yon biznis biyen monte.
Host 2 E se salye. E pi gen koze post kontrol yo tou, ki se yon lot gwo zouti yo genye. So route nasyonel numero 1, ak numero 2 yo, ou pa ka fè 5 km san vajoun yon barikat.
Host 1 E pi se la ti machan yo, madame Sara yo pran pi go frape lawe.
Host 2 Oui, yon kamyon ki sati nasi, dak produy agrikol, oblije peye yon frey ki fix, ki kalkile selon kantite machan diz li genye. Sa ve di, anvan menm yon machan nrive dan machia, li deja peye 3 ak 4 fwa valet transpora nan taks selman.
Host 1 Sa se pou krazyon ti machan net. E jounaliste lokal nou yo, tankou sa a yi bo post, ak global voices rapote, yo montre akle se sektèr informel la kap peye pou kaseye.
Host 2 Yo perdi tout kapital yo net, le yo rive nan machia, e pi yon afrontman pete, machia bandife.
Host 1 E pi m komprenn kou niya groupame yo menm komanse atake ti gout lajan kapandre an dan PIA direkteman, pa vwe? Lajan diaspora an ap pale an.
Host 2 Exacteman, wui. Group Explanations Unian fèk on e neg yo etudye kouman moun yo ap recevo lajan transfer yo. Yo mette moun veye devan birou transfer yo direkteman.
Host 1 Boy, sa vle di ou fek soti pran pti kobou e pi yo lap tan nou.
Host 2 Se sa wui. Le ou soti ak kop diaspora, swa yo rache l nan men ou, swa yo impose ou yon pousantaj di grek sou li. Se sa kfe ou kawe afrontman yo kampe pafwa, ou pa tan de kou t zam. Me, neg yo pap donmi oui.
Host 1 Yap, sou se san populasyon an an silans.
Host 2 Trankilman, esi yon sistem ki tre profitable.
Host 1 Me, kote chen sa konekte ak yon lot go kriz, pou goupa me yo kontrole sak ap bouje, ou bezwen gaz, pa vre?
Host 2 Oui, gaz la se san peyi a.
Host 1 Rapwa pale de afrontman tou pret terminal vare yo, kote pi fo gaz la antreya. Le gaz la bloke nan vare, ou swa le pri mondial yo monte akos konflinan moun yon ryan, pri la rya an Haiti, pou se zel.
Host 2 E, si gaz la troua chen, ou swa li pa la, kamyon yo pa kamache.
Host 1 E, si kamyon yo pa mache, dlou pa mache. E, sa menen nou nan prochen pon rapwa ki fe moun kriye. San dlou, la vya kampe net. Gen 4.6 milyon Haitien ki pa gen akse a dlou potable.
Host 2 4.6 milyon. Ou imagine sa? Se preske mwatie populasyon ki pa gen ase dlou pop pou bre ou swa pou beyen.
Host 1 Le nap gade an chif kon sa, fok nou desan ni nan realite kan yo. Rapwa si te anket lokal ki montre, nan kan Toto, par exemple, on bo kit dlou koute 25 goud.
Host 2 25 goud pou yon sel bo kit dlou?
Host 1 Pou kek moun sa kaparet tankou yon ti mounen, men pou yon paran kap vive nan kan, ki e oblije kouri kite ka elisan anyen.
Host 2 Ou oblije chwazi. Ou oblije chwazi antre achete dlou pop jodia, pou pititou a pa moui swaf, ou swa achete yon ti moun sopen pou l manje.
Host 1 Se yon chwa ki imposibwi. Mwen mande yo, ou menm kap koute nou an, koman ou tap fe chwa sa? E si yo chwazi manje a, yo bwen mouved loa, ki repons yon ap jwen?
Host 2 Yon ap jwen lan mon, soron lot fom. Dokter San Frontier, MSF kap travay sou terren, montre a kle kouman mank dlou sa a permet maladi anvahi kan yo. Kolera a tou ne, vin fe dega.
Host 1 Tan, an nou kampe souza fe kolera a yon segon. Pas ki rapwa a mette douet sou yon blesi ki grave an pil isi ya. Sa se pa yon trajedi naturel,
Host 2 nan? Di tou. Rapwa a trez insistan sou sa we. An 2016, Nation Zunie te fe yon promes solanel. Yo te promet yon gro plan pou repare ak devlope infrastruktyo dlou an Haiti.
Host 1 Pas ki se yo menm ki te pote maladi a, wi.
Host 2 Ekzakteman. Men promes sa a par jenm kembe. Investisman yo pat fet, donk vilnerabilite nou gen jodia fas ak kolera, se konsekans la jan ki pat jenm debloke yo.
Host 1 Epi kounye, bagay la vin pi graf toujou. Goup am yo ap detwiti yo dlou ak sistem yo intentionelman pou yo puni populasyon a.
Host 2 Yo servi ak swaf moun yo kom yon zam.
Host 1 Men, sa fem poson un kesyon sou rekomandasyon rapor IJDH ak BAIA fe la. Si goup am yo ap detwiti yo dlou yo, jis pou kontrol politik, ki jan yon investisman estrukturel ka fet jodia?
Host 2 Si yon gro problem pou.
Host 1 Paske si l'Etat ou bien ONG bati yon gro tiyo dlou nan kap aisyen ou bien an deyor, goup am yo pap jis vin detwil anko?
Host 2 Men, argumant IJDH ak BAIA bay la, se ke si ou rete seulement ak ONG kap bay dlou nan bouten plastik tan zantan, wap toujou depan de goup am yo.
Host 1 Se tan kou mette yon banded sou an gro blesi kap senye.
Host 2 Exaktoman. Pou yon investisman estrukturel fonksyonen, fok genyon gouvenman lejitim, ak yon fos sekurité nasyonal ki pap fe komplicite ak ganyo. San yon vre l'Etat, tout sa ou bati ap tou ne yon sib.
Host 1 Sa vreman fesans kounye. Eli edem fe pon pou m rive nan kriz ki pi chokant nan tout analiz jodia.
Host 2 Kriz manje a ap we?
Host 1 Oui, paske si dlou a pa la, te a sek, si rou t yo bloke, pa genyak e kil tu ki kamache. Se sa k fe mwen toujou retoune sou tit komple rapor nan am gade jodia, we? Human Rights and the Rule of Law in Haiti. Key Recent Developments. March through September 2026. Ki chif yo bay sou gran kouwa?
Host 2 Chif program alimenter mondial yo bay, WFP, ak ke FAO, yo fe ou tremble. Yo di gen 5.8 milyon moun kap vive nan insekurité alimenter grav.
Host 1 Epi mou kwe rapor a di gen preske 2 milyon la dan yo ki nan faz yurjans.
Host 2 1.9 milyon eksakteman ki nan faz yurjans. Sa vle di yo nan dernyer etap avant gran gout total la. Kote moun komanse sote plizye we pa yon fwa, pou yo ka kite ti kras patat la pouti moun yo.
Host 1 Tante, kite mkan pe ou la. Mwen gen kek chif ki sote nan Minister Sante Publik ak UNICEF. Epi honetman, li di pou moun prononse yo. Pliz pase 250 milyon ti moun an ba 5 an ap fè fas ak malnutrisyon egu.
Host 2 Sa se yon jenerasyon antye we.
Host 1 Epi gen preske 100 milyon la dan yo, 100 milyon ti moun an danje lan mou iminan akouz malnutrisyon sever. 100 milyon ti moun ki pa gen manje pou ken be yo vivan nan minute na pale la.
Host 2 Se yon asasinan silans. Sa chire ken n'yepot moun. Men sa ki pi trajik la, se ke kriz sa, se pa yon sechres ki kreye l. Se moun kap fè la prop me yo.
Host 1 Ki jan sa? Ou vle pale de group ame yo ande yo a?
Host 2 Oui, paske loutan de vwa isyen yo kap temwaye, sirtou nan la ti bonit. Ou e group ame tan kou gran grif, chanje taktik. Yo pa reten nan kapital la anko, yap desan nan group len yo pou yo atake kil divata yo direktman.
Host 1 Me pou ki sa? Eske yo pa bezwe manje tou? Sak pouse yo al touye peyzan yo, vole bef ak kochon yo, epi mete di fe nan rekot yo. Peyzan sa yo se sel espoi peyi a genyo.
Host 2 Logik yo a, se yon logik teoriste. Yo atake zon riral yo pou kreye la teren. Le yo fe peyzan yo pe pou la vi yo, kil divata yo oblige kouri ki te te yo.
Host 1 Pou sove tet yo ak fami yo?
Host 2 Exacteman. Te sa yo vin abandone. Epi, group ame yo pren yo pou laji zon kontrol yo, pou kache moun yo kidnapé, san pa gen okine rezistans.
Host 1 Sa se yon estrategi pou kreye zon vi du kote se yo kfe la loa.
Host 2 Me rapo a fesonjetou ke agrikultu a vilnerab kon sa. Paske souverenete alimenter Haïti te deja subi an pil go frappe.
Host 1 Oui, politik agrikol ki te chwe ak interférens etranje depi nan ane katrovien disyo. Ote yo te force peyi a beset tarif douane pou kite diri etranje antre.
Host 2 Yo te touye production lokal la bien avant group ame yo te komanse boule jade.
Host 1 E sa ke pi grave la jodi ya. E se la analise sa pren yon lot dimansyon, la peyi zan yo sove, manje a vinra, la manje a ra, pri a monte, epi gran go a pren la ria. E gran go sa, tou ne zouti principal rekrutman pou go parme yo.
Host 2 Se la serg visua femen net. Yon jen gason ki we man man lkap mouri gran go. Ki sal ka fe? Le yon chef ame, bali yon zam, man sa ma promes yon plat manje chak jo.
Host 1 Li pa prentre paske li kwen nan yon koz kriminel.
Host 2 Non, li rentre paske lestomak li, ak lestomak fomi la prache. Gran go a kriye yon lign rekrutman kontinuel.
Host 1 Imajino gen pou rezout problem sa we. Me, yon li deprovokan mrevle ki ten nan espri ojodi ya, ou menm kap suiv noua. Le ou kompren ki jen gango a servi kom gaz pou mot tegoup ame yo, ou vin realize kri sa ap manje prop tet li.
Host 2 Li manje prop tet li vre?
Host 1 Mem si ou tan etroye ou t nasyonal yo jodi ya, ak sekurite, si ou pa aborde dezas souvrente alimentera, wap toujou gen yon ekonomi sirvivans. Kote jen moun yo pare pou ramase yon zam, kou yo gen okasyon paske se sel fason pou yo jwen pen ak glon.
Host 2 Pou nou rezume sa, pri yo ap kontinye monte, glora, manje ra, e jan rapor a montri sa klèrman. Kris grangou ak glon sa achita sou yon efondrement sistem nan ki gen koz ki pi gran, ki pi ansyen pase mesyu ak zam noue jodi ya yo.
Host 1 Se verite chokan sa ki kache an basif yo. Jan nou wel jodi ya grasa rapor Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments, March through September 2026.
Host 2 E pi nou pokou men fini ak analiz rapor sa nou.
Host 1 Ah, men nan. Pask ke prochen fwa, nan epizod nef la, nou pral entre tou dwat nan l'opital yo ak sal klasyo. Nou pral gade ki sa kriz sa fe sou swen santé ya, problem santé mantal kap fet an silansyo, retou kolera nan yon lot nivou, ak yon jenerasyon ti moun l'ekol kap perdu avnyo.
Host 2 Sa pion lot, goro discussion.
Host 1 Jusqu'à présent, sa s'était Deep Dive Joa sou Neg Maron Podcast.