Dwa Moun ak Leta de Dwa ann Ayiti: Gwo Devlopman Resan 2026, 9/11: Lopital ak Lekòl anba Bal
Key points
- This is the Kreyòl edition of Ep. #113, with the same content as the English episode.
- It describes the Hôpital Universitaire de la Paix as the last major public hospital in Port-au-Prince offering specialized care, now overwhelmed.
- The report documents health workers unpaid for up to 15 months, including strikes at La Paix and at the Hôpital Justinien in Cap-Haïtien.
- It describes the secondary trauma of staff who treat victims and then return to the same violence, and the return of cholera.
- The report describes schools closed or occupied, and parents keeping children home to keep them alive.
- It finds that the state has handed education to a costly private sector, leaving many families unable to pay.
Epizòd 9/11, an Kreyòl. Nou kontinye ak rapò "Human Rights and the Rule of Law in Haiti: Key Recent Developments, March through September 2026" la, IJDH ak BAI. Se sèlman anviwon youn sou dis sant sante ki gen kabann ki fonksyone nèt, de lopital sikyatrik piblik yo pa fonksyone byen depi 2024, epi kolera, sòlda Nasyonzini te pote an 2010, la toujou. 1,700 lekòl fèmen, 500 detwi, epi timoun Ayiti pa gen yon sèl ane lekòl san entèripsyon depi uit an. Vèsyon angle epizòd sa a se #113.
Li tout transkripsyon an sou Jou: https://jou.rasanblaj.ht/podcast/deep-dive/2026-11-18/transcript
Transcript
2,406 words · 10 min read
Machine transcript. Names and Kreyòl words may be misspelled. Tap a time to play from there. Also on Jou.
Host 1 Bienveni ankon nan Deep Dive Joua sou Nèg Mawon Podcast. Sa se Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments 2026, an Kreyol, epizod 9 sou 11, l'opital ak l'ekol an Babal.
Host 2 Debyen, merci anpil. Mwen vreman kontan pou mla ave aujourd'hui a pou nou fouye pifon nan dossye sa.
Host 1 Oui, paske nan derny analiz nou te fè a, nou te wekijan pri produj premier nesesite yo ap kontinye monte boi, kom si dlo ak manje tou ne yon lux nan pil zon. Nou te wekou rapo a montre racine gran gou sa la biyen longtan, biyen avant group ameyo te pren fos kon sa.
Host 2 Se vwe, gran gou a pa komanse ye. Nes yon bagay ki gen gro racine.
Host 1 Exacteman. Eme jodia na baze palenouan sou rapo kompleya ki rele Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Development March through September 2026.
Host 2 Ki si yon dokumant ansambl ant IJDH, ki se Institute for Justice and Democracy in Haiti, ak BI, Bureau des Avokats Internasyonou.
Host 1 Oui, e jodia nap analiz nou ap analiz nou deuxièm moatie seksyon sis rapo a. Li koncentre sou efondrement droa ekonomik ak sosyal yo, si tou sak gen wo ak la santé ansam ak edukasyon.
Host 2 Sa, se deux gro poteau kap krasé an mèm tan.
Host 1 Tande bien, ou mèm kap kouten nan. Eskou ka imagine kap vive nan an peyi kote selman un sou dis san santé ki gen kabane pou pasyant kapab fonksyoné normalman?
Host 2 Wow, un sou dis.
Host 1 Li fe pe an pil.
Host 2 Sa fe pe an pil.
Host 1 Ak kote timoun yo, pa konen sak i rele yon ane skoler san interruption pendant yuit an. Fok nou komprem ki sak i rive le de pi gro poteau yon sosyete tou ne zon konba.
Host 2 Ebyen, an n rentrem nan detay yo, paske situation vreman graf sou teryen.
Host 1 An konvense ak l'opital yo. Paske not ki so ti nan rapon asyon zinyan ba yon chif ki fem sezi. Yo di selman 10% fasilite santé ki gen kabane yo ki vreman fonksyonel jodi ya.
Host 2 Son katastrof.
Host 1 10%, sa vle di 90% nan systém swan santé ya kouche a ten net.
Host 2 Kouche plat.
Host 1 Nan si te soley pou kont pal, met 500 frontyer, sa yore le MSF la, te oblige suspon operasyon li yo nan l'opital li ya. An sam mak nan maternite izayi janti nan mwa me ak jen 2026.
Host 2 Oui. E MSF pakoun fe men pot li fasil non? Si MSF kouri, sa vle di ensekurite a arrive nan ou nivou moun pa ka suporte anko.
Host 1 Etan de sak pi red la, gen plis pase 800 moun ki tap chache refij an dan l'opital MSF yo. Alos ke 1000 moun tap pran bal pa de yo.
Host 2 Imajine ou pasyen, fam ansent, ak ti moun kap kache pou bal an dan yon kote ki supoze a bay swan. Kote la vi te dwe sove, toune yon chan batay tou bon.
Host 1 E se pa selman ti sant yo non? Gro l'opital tan ku State University Hospital feme depi longtan. Ou konne sa fem pansè ak. Imajine ou mbato kap kou le jodi ya. E pi selman rin ki rete yo oblige choazi ki moun pou yo bay ves sauvtaj. Paske pa gen ase ves pou tout moun. Se exactement réalité dokter nan hôpital universitaire de la peryo jodi ya.
Host 2 Se ou bon analogie, oui. Paske yo pren an bay yon pression, yo pat jam prepare pou li.
Host 1 Rappo a eksplike ki jan gro foul pasyen sa yo ki debake kote dokter yo, vin kreye yon sityasyon la vi ou lan mor reyel. Pou konman dokter yo ak tjelman ap jere chay sa pandan atak yo ap kontinye?
Host 2 Ebyen, nan pratik, sa vledi dokter yo oblige ap deside ki eskap vive a ki eskap mouri chak jou. Yo manke resours, yo manke materyel. Le yon santen moun debake an menm tan ak gro blese, dokter ak a sove selman sa li kapab.
Host 1 Sa son chaj mental, oken moun pata dwe pote.
Host 2 Exakteman. E se sa ki fe an pil nan personel sou en santen yo, komanse tombe an ba kriz yo menm tou.
Host 1 Sa menem direk nan prochen pon nou an. Kriz an silansyon. Atak yo akout zam yo fe an pil bri, e fe an miti l'opital yo vizib an pil. Men gen ou kriz an dan sistem nan kapo ron yel douseman.
Host 2 Kriz ki pa fe gro bri yo, pafwa frape pi di trouvou, oui?
Host 1 Bon, pren ekzamp kouran. Kouran pasi span koupe nan l'opital yo. E pi, pri gaz pou generatris yo telman chè, l'opital pa kaj til.
Host 2 Ak sa, yo pa kaken be medikaman fre, yo pa kare opere lan nit, se baz sou en santen a menm ki koupe.
Host 1 E pi, moun yo ap travay nan kondisyon sa yo, san yo pa touche. Amploye yo pa jwen kobi yo pandan preske on ane.
Host 2 Preske yon ane san salè. Sa se eksploatasyon an plus, sou tet yon kriz imaniter.
Host 1 Oui. Rapo anote grev nan Justinien Public Hospital nan kapo yisyen, ak nan National Ambulance Center pou kose la jan sa yo employe pa kajwen. L'eta jus pa peye.
Host 2 L'om eti tout estres sa yo ansamb. Bal, mank kouran, za fe l'ajan, personel medikal la fini net.
Host 1 E se sou santen mental personel la sa gen pi gro impact. Si yon desas ki pa tro dokumente, men kap fe gro ravaj koun ya. Yo fe konen de l'opital publik psikiatrik nan peyi ya pa mache ditou depi 2024.
Host 2 De l'opital pou yon peyi ki gen tout problem sa yo e menm yo menm femen.
Host 1 Femen net. E pi, personel kap bay sonyon, tankou enfirmyen MSF yo, ap vivan bayon gro chok emosyonel chak jou. Rapowa mette yon notan papaj kote yon enfirmyen eksplike realiter. Li di, li pak a dominan nuye telman sal we la jounen apre pase nan tet li kontinyalman.
Host 2 Wow. Sa se yon traumatis profond li pak a jere pou kont li. Se yon la vi kap deschire an dan.
Host 1 E ki tem pataje yon lot istwa avek ou e akoditer yo. Istwa fondatris yon organizasyon fem ki rele movement for the integration and emancipation of disabled women. La pou a dokimente koman li te telman traumatize, li te pase si mwa nan yon eta kote l patka ni manje, ni si spant kriye.
Host 2 Si mwa ap kriye san rete? Ki sa k te fel tombe nan nivou sa?
Host 1 Se apre yon ti fi nevan ki te viktim ka deja k te pren poison. Li touye tet li pou l chapé yon bas soufrans la. E pi apre sa, maman ti fi a te perdi tet li net. Lal nan lari fou.
Host 2 Oh man dieu. Sa, se yon histwa kap shire ken ne pot moun ki gen san kap koule nan ven ni.
Host 1 Li vreman terribl. Le nou pou an souf pou n gade tout sa. Dapre sa, IGDH ak BAI dokimente nan Human Rights and the Rule of Law in Haiti, Key Recent Developments, March through September 2026, ki sa ki kose rasin fermitu tout espas sa yon vre?
Host 2 Rasin nan, kom si fondasyon problem nan, se yon mank finansman konik ak yon l'Etat ki pa engage lankon nan la vi pepla. San investisman, strukture sosial yo jis effondre pou kont li, le presyon an trop.
Host 1 E les soinsante a yifondre, moun oblige kouri. Yo oblige al viv nan kan ki trochaje e ki sal an pil. Epi ki reziltan nou jwen les arrive.
Host 2 Maladi komanse prempie facileman nan mitan populasyon.
Host 1 Ekzakteman. Nouwe maladi ki te swadizan disparet yo toune vin reglis afe yo tranquillman. Kolera rotoune biyen fo.
Host 2 Kolera toujou yon menas le pa ge bon jesyon de lo ak deshe. Nan kan yo, se kondisyon parfait pou l'gaye.
Host 1 Depi janvye pou rive out 2026 yo, OMS, ki se Organizasyon Mondial de la Santé, anregistre 722 ka kolera. Ak 2 moun ki pedi la viyo deja. Me rapwa raple yon bagay bien kler ki fem feyon kampe.
Host 2 Ki sa yo raple la?
Host 1 Yo fe sonje klerman. Se soldat Nationzuniyo menm ki te menen kolera an Haiti nan ane 2010 la. Akos yo te jere deche yo yon fason ki te irresponsab an pil.
Host 2 Se yon point historik important ki souvan glise ambatab nan gro reynion international yo.
Host 1 O kompren ironik liyen la ou menm kap kote nouan? Mem insetisyon international sa yo kap konte ka kolera jodi ya. Se yo menm ki te introduy maladi sa nan peya an 2010. Le ya pale de reponsi maniter sou grochez. Eske yo aksepte vre ou ol yo jwè nan krisa?
Host 2 Se yon go kesyon. Paske responsablitye a douwe pren nan kont de A a Z le a vin fe moralmon superyon nan krisi maniter.
Host 1 Se sa net, wi. E an plis kolera kap monté genyon augmentation nan ka difteri tou nan peya. Dapre sa pa ou rapote.
Host 2 Difteri?
Host 1 Men sa se yon maladi yon bon program vak sante ka empêche tre fasil si sistem sante a te chita. Oui, men piske sistem nan chire vaksyan pa fete. Epi maladi yon valeteren koun ya. E kote moun sa yo kapre maladi sa yo al kache ya, se la pou an pi graf. Paske se pa maladi yo selman ki pedi espasyon nan. Moun ki kouri pou kout zami yo bezwen yon kote pou yorete forceman.
Host 2 Ak, puske pa gen espasyon formel pou wosevwa yo, yo anvahi kote ki pi pre ak pi akse si byon.
Host 1 E tre souvan, espasyon se lekol yo ye. Sal klas yo toune chan batay ak kan refijiye koun ya, ki pote yon gro pet pou yon jenerasyon antye.
Host 2 Sa, se yon kou du pou sistem edukasyon an ki te deja fragil.
Host 1 O met kouwe sa. Rapwa pote voy yon group ki rele Union of Progressive Haitian Parents of Students. Yo fe kon e arrive nan mwa ou 2026 la, gen 1700 lekol ki te oblije femi net.
Host 2 1700 lekol femi. Kombye ti moun sa reprezante nan la ri san pa gen kote pou yon lapren?
Host 1 Plizye dizen milye. Epi sak pi diya, gen 500 lekol la dan yo ki detwi net, kraze, pi fonan yo nan departeman lwes la.
Host 2 Le ou detwi yon lekol fizikman ou retire prezans ide asurans pou yon komunote. Se pa jis kat mi ou kraze, se espoa ti moun nan zon nan ki vin tou ne pou siyen.
Host 1 Epi kote mi yo pa kraze yo, yo rampli an moun kap viv la dan yo. Yo raporte anviron 40% moun kap viv nan kan déplasye nan Porto Pwensyo, sa fe anviron 80 500 moun kon sa. Eme, moun sa yo ap viv nan jis 36 lekol ki akkei yo.
Host 2 81 500 moun ampile nan selemant 36 lekol. Bon, kote yo jwen toalet, kote yo jwen glou. E, koumo profeseur ka fe kou nan yon environnement kon sa?
Host 1 Yo jis pa kapab. Se sa fe 60% par an nan Deportman l'Ouest, la Tiboni, tak nan sant lan, dapre yon sondaj IRC, chwazi, preferi ken beti moun yo la kayo. Yo pa voyo yon o lekol ankor pou evite bal ak evite kidnapping sou ou de lekol la.
Host 2 Paran yo oblige fe chwa la vi. Yap gade l'ekol kon yon gro risk olie yon chans pou reussi.
Host 1 Normalman oue, yon sal klastad do yon refuge san danje, kom si yon kote yon ti moun ka permet tet li revé yon lot avni diferan. Men jodi ya, jis chemen pou rivey nan l'ekol la tou ne yon kous obstak. Se tou ne yon jouet roulet ris kote, si ou perdi, se la vi ou bay.
Host 2 Sak piret la, l'Etat pa la pou ede. L'Etat pa pe e profesor yo la, jan yo, e li pa bayo okenn bon kondisyon travay pou yo supporte moment divisé sa yo.
Host 1 Le gade traumatis sa nan grandi nan situation sa, ki kote sa brale? Paske rapo a di, timoun yo perdi yuit an nen progrès eskolèr kontinuel.
Host 2 Yuit an, bon. Le yon timoun perdi yuit an kou asas normal li nan apprentissaj intellectuel ak sosyal li. Sa e fa se kompletman l'ide yon de men miyon nan se voli. Li gande avèk yon pansé kote, se ju survi ki importan, jwen manje ak kache pou bal. Sosyete a prépare yon jenerasyon ki handikapi net sou plan emosyonel.
Host 1 Wow! Huit ane san yo pa konen yon gren ane eskolèr san kouri, san dlou danje. Sa fè ou santi yon gro doule pou avni nasyon.
Host 2 Se petet parti ki pi devastan nan tout kriz la, bien ke li pa toujou paret nan goti jounal yo.
Host 1 san san gro interripsyon ak problemye. Men avèna le jodi a, mvle kite ou ak yon rifleksyon tre profond pou medite prenon ap kontinye jounen ou lan.
Host 2 Sa trez important pou nre te ak yon lide ki pou se moun reflechi pi joun.
Host 1 Le bal yo sispanyon jou finalman epi moun yap chita nan gro biro ap palet de rekonstruksyon siman yap palet de rebati mil opital ak l'ekol yo avek gro bloc ak an pil siman sa prête rapide me pose tete ou kesyon sa kombien tan alen kombien jénération sa la pren pou rebati l'esprit pou ngeri nan ak sant te mental yon timoun ki grandi ap kache an bak aban chak fwal tan de bri yon zame
Host 2 sa pran pil plus pas yon kontra konstruksyon li pran ou renouvellman espirituel ak psykologik total
Host 1 el se dezi pou viv li mem an sam mak anvi pou ap apran ki vin sible an babal yo ki sakrete pou rebati peyi a reyelman si ki fondasyon an de dantimoun nan krasé pi gro miray beton pap kanpe peyi ankor se sou sa pou nou tout ap pose kesyon
Host 2 cè vrenet nou beswen pansy ak rekonstruksyon moun avant nou pansy ak batiman
Host 1 dako net aveyel e bien pochen foa nan rankontre nan epizod 10 la nap avanse sou yon lot faz kriz la nou pral pale sou moun ap sa ki gen pou wè a fin TPS la
Host 2 se pral ombrase l'ide tre chaje kote nap antre nan detay desisyon ki touche vit plizye milye fami kap vive nan fen wak ou nou
Host 1 te jwen tout bon informasyon sa yon nan rapor nou an kire le Human Rights and the Rule of Law in Haiti ki Toujou
Host 2 en plizye pou m pats si pe nan e chan sa yon ave o nap continue fe travail la
Host 1 jisk a présent sa c te deep dive jo a sou neg mar podcast